Từ một lời phán của Như Lai
Chào mừng quý vị đến với chuỗi đọc chậm Tây Du Ký trên Cổ Kim Thư Quán. Câu chuyện hôm nay được mở ra từ một khoảnh khắc tưởng như rất tĩnh lặng: một ván cờ còn chưa tàn, Ngụy Trưng đã gục đầu bên bàn. Đường Thái Tông nhìn vị đại thần ngủ quên giữa cuộc đối dịch, trong lòng còn có phần nhẹ nhõm. Nhà vua đã nhận lời cứu Kính Hà Long Vương, mà người phải chém con rồng ấy lại chính là Ngụy Trưng. Chỉ cần giữ vị thừa tướng ở bên mình qua giờ hành hình, lời hứa trong mộng xem ra đã có thể giữ được. Rồi giữa lúc quân thần còn chưa hiểu chuyện gì xảy ra, một chiếc đầu rồng đẫm máu từ trên cao rơi xuống trước sân triều. Ngụy Trưng không hề rời khỏi cung. Ông chỉ vừa ngủ một giấc. Vậy mà trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, thần hồn đã phụng thiên mệnh lên đài hành quyết, một đao chém xuống, kết thúc số phận của Kính Hà Long Vương. Cái đầu rơi xuống Trường An, lời hứa của hoàng đế cũng rơi theo.
Từ đây, một con rồng chết kéo theo một vị vua xuống cõi âm, một món nợ với những oan hồn, một cuộc Thủy Lục đại hội, rồi cuối cùng mở ra con đường sang Tây Thiên. Chỉ nhìn chiếc đầu rồng nằm giữa chốn cung đình, người ta đã có thể hỏi một câu rất lạ. Vì sao một chuyện hơn thua giữa thầy bói và Long Vương, tưởng chỉ là một giai thoại thần quái bên bờ Kính Hà, cuối cùng lại trở thành chiếc bản lề xoay cả vận mệnh của hành trình thỉnh kinh? Chúng ta sẽ lần chậm lại đoạn này, từ lời phán của Như Lai về Nam Thiệm Bộ Châu, qua cuộc tranh sơn thủy của ngư ông và tiều phu, ván cược của Kính Hà Long Vương, giấc mộng trảm long của Ngụy Trưng, cho đến chuyến du địa phủ của Đường Thái Tông. Bốn chữ tham, tranh, sát, họa quả thật có thể giúp ta nhìn ra một đường dây rất đẹp.
Nhưng khi đối chiếu kỹ nguyên văn và những lớp truyện lưu truyền trước bản Tây Du Ký trăm hồi, đường dây ấy hiện ra sâu hơn một phép chứng minh đơn giản rằng Như Lai đã nói đúng. Trước khi Quan Âm rời Linh Sơn, Như Lai từng nhìn khắp bốn đại bộ châu. Đến Nam Thiệm Bộ Châu, nơi Đông Thổ Đại Đường thuộc về, ngài nói dân ở đó tham dục, ưa họa, nhiều giết chóc, nhiều tranh giành, là chốn lời qua tiếng lại dữ dằn, là biển thị phi. Vì thế, Như Lai có ba tạng chân kinh, có thể khuyên người làm thiện. Điểm đáng chú ý nằm ngay sau lời ấy. Như Lai không ném kinh xuống phương Đông, cũng không sai một vị thần mang thẳng kinh tới Trường An. Ngài muốn tìm một người có lòng tin, tự vượt núi sông, tới Tây Thiên cầu lấy chân kinh rồi mang về Đông Thổ. Điều đó khiến một câu hỏi tự nhiên xuất hiện.
Linh Sơn có kinh là chuyện của Linh Sơn. Đại Đường có thật sự cần đến mức phải cử người vượt muôn dặm tới cầu hay không, lại là chuyện khác. Như Lai dựa vào đâu mà tin rằng phương Đông rồi sẽ mở cửa cho con đường ấy? Bản truyện không để câu hỏi treo quá lâu. Nó đưa người đọc rời Linh Sơn, về thẳng Trường An, nhưng thay vì vào điện vàng gặp hoàng đế, ngòi bút lại dừng bên bờ Kính Hà, nơi có hai người sống bằng nghề rất bình dị. Một người là ngư ông Trương Sao. Một người là tiều phu Lý Định. Tác phẩm gọi họ là hai bậc hiền nhân, là những tiến sĩ không đi thi, những sơn nhân biết chữ. Họ bán cá, bán củi trong thành, uống rượu ngà ngà rồi men theo bờ sông mà về. Trương Sao nhìn cuộc đời tranh danh đoạt lợi và buông một lời rất thấu. Kẻ tranh danh có thể vì danh mà mất thân, kẻ đoạt lợi có thể vì lợi mà bỏ mạng, người nhận tước vị như ôm hổ ngủ, kẻ chịu ân sủng như giấu rắn trong tay áo.
So ra, đời nước biếc non xanh của họ còn tự tại hơn nhiều. Lý Định nghe xong, đồng ý. Nhưng chỉ một nhịp sau, ông lại nói nước biếc của Trương Sao vẫn kém núi xanh của mình. Thế là cuộc tranh luận bắt đầu. Người vừa chê thiên hạ tranh danh, kẻ vừa tán thành chuyện xa vòng lợi lộc, lập tức đem văn chương ra phân cao thấp xem sơn thanh hay thủy tú đáng quý hơn. Họ đối đáp hết bài này sang bài khác, lời đẹp, điển nhã, nhịp điệu có lớp lang. Đến đây, tác phẩm tạo ra một nét cười rất mỏng. Hai người rõ ràng có học. Họ cũng thật sự hiểu sự nguy hiểm của danh lợi. Chỉ có điều, hiểu bằng lời và buông được trong lòng vẫn còn một quãng cách. Quãng cách ấy rất quen thuộc. Một người có thể rời quan trường mà vẫn mang thói hơn thua theo mình.
Có thể không tranh chức tước nhưng lại tranh tiếng thanh cao. Có thể chê người khác mê danh rồi chính mình muốn thắng trong một cuộc đối đáp chẳng đem lại đồng tiền nào. Danh lợi thay áo rất giỏi. Nó rời khỏi chiếc mũ quan, đôi khi lại chui vào một câu thơ, một lời bình, một mong muốn được người bên cạnh thừa nhận mình hơn một bậc. Nếu chỉ đọc đoạn này như chuyện hai ông nhàn cư đấu thơ, ta sẽ thấy nó khá dài so với mạch truyện chính. Nhưng lịch sử văn bản khiến độ dài ấy đáng chú ý hơn. Trong phần Tây Du Ký được Vĩnh Lạc Đại Điển dẫn lại từ trước khi bản tiểu thuyết trăm hồi hiện còn sớm nhất ra đời, chuyện Kính Hà Long Vương đã xuất hiện. Ở lớp truyện sớm ấy, Trương Sao và Lý Định đều gắn với nghề chài, câu chuyện đi rất nhanh vào việc thầy bói chỉ chỗ đánh cá và Long Vương nổi giận.
Đến bản trăm hồi, một người thành ngư ông, một người thành tiều phu, rồi đoạn sơn thủy vấn đáp được mở rộng thành một trường văn chương dài với nhiều thơ từ. Một nghiên cứu văn học gần đây về riêng đoạn ngư tiều cũng nhấn mạnh sự mở rộng này. Điều đáng giữ ở đây không nằm ở việc ép từng câu thơ thành mật mã. Sự gia công cho thấy người viết bản trăm hồi muốn người đọc dừng lại trước một nghịch cảnh của nhân tâm. Chưa cần tới yêu quái, chưa cần tới âm phủ, cái “tranh” Như Lai vừa nói đã lộ ra ngay trong lời của hai người tự nhận sống ngoài vòng tranh đoạt. Nhưng nếu dừng ở chữ tranh, ta vẫn chưa đến nguyên nhân khiến Long Vương mất đầu. Sau cuộc đối đáp, Trương Sao và Lý Định sắp chia tay. Lời qua tiếng lại giữa hai người vô tình để lộ một bí mật. Trương Sao khoe rằng mình đánh cá rất chuẩn vì trong thành Trường An có một thầy đoán số tên Viên Thủ Thành.
Tham, tranh, sát và họa ở Nam Thiệm Bộ Châu
Mỗi ngày chỉ cần biếu một con cá chép vàng, Viên Thủ Thành sẽ chỉ đúng chỗ thả lưới, bởi vậy ra tay gần như lần nào cũng trúng. Dưới bờ cỏ lúc ấy lại có một tuần thủ thủy tộc nghe được. Tin lập tức truyền về thủy phủ. Kính Hà Long Vương nghe xong nổi giận. Phản ứng đầu tiên của ông là cầm kiếm lên bờ giết người. Đám long tử, long tôn và thủy thần quanh điện phải vội can. Một lời nghe ngoài đường chưa đủ làm chứng. Long Vương lên kinh thành lại có mây mưa theo hầu, dễ kinh động dân chúng. Tốt hơn hết hãy hóa thành người, tự đến xem hư thực rồi tính tiếp. Lời can ấy rất hợp lẽ. Nó cũng làm nổi rõ một đặc điểm của Long Vương từ đầu. Cơn giận chạy nhanh hơn sự xét đoán. Mối lo của ông có cơ sở, vì nếu một người thật sự có thể tiết lộ nơi cá tụ ngày nào cũng chính xác, thủy tộc dưới sông có thể chịu hại.
Nhưng từ lo lắng hợp lý đến ý định giết ngay một thầy đoán số chỉ cách nhau vài câu. Tai họa lớn trong Tây Du Ký nhiều lần khởi đầu theo cách như vậy. Một cảm xúc vốn có lý do, khi không chịu dừng lại để xét đủ chứng cứ, sẽ kéo hành động vượt xa nguyên nhân ban đầu. Long Vương nghe lời can, hóa thành một nho sinh áo trắng, vào Trường An tìm Viên Thủ Thành. Bề ngoài lúc này đã khác hẳn cảnh trong thủy phủ. Lễ độ, nhã nhặn, dáng vẻ người đọc sách. Nhưng áo mũ có thể đổi trong một phép biến hóa, còn cái tâm hiếu thắng vẫn đi theo. Viên Thủ Thành đang đoán quẻ giữa đám đông. Long Vương chen vào, hỏi ngày mai trời có mưa không, mưa lúc nào, được bao nhiêu. Viên Thủ Thành tính rất cụ thể. Hai bên lấy việc ấy làm cược. Nếu thầy đoán sai, Long Vương sẽ phá quán.
Nếu đoán đúng, Long Vương chịu thua. Khi trở về thủy phủ, Long Vương còn đang vui vì tin mình nắm quyền làm mưa, thì sắc chỉ của Ngọc Đế tới. Nội dung thiên chỉ lại trùng với lời Viên Thủ Thành đã đoán. Đây mới là chỗ Long Vương thực sự đứng trước ngã rẽ. Ông có thể nhận thua một ván cược. Mất thể diện trước một thầy bói giữa phố, cùng lắm chỉ là một nỗi bực. Nhưng để giữ phần thắng, ông chọn sửa giờ mưa và lượng mưa so với thiên chỉ. Một chút trước, ông còn muốn tìm kẻ làm hại thủy tộc để bảo vệ chức trách của mình. Một chút sau, chính ông lại đem chức trách ấy đặt xuống dưới một cuộc hơn thua cá nhân. Nếu ở địa vị Kính Hà Long Vương lúc đó, quý vị sẽ chọn chịu thua một ván cược hay sửa giờ mưa, lượng mưa để giữ bằng được thể diện? Hãy để lại lựa chọn dưới phần bình luận. Chỉ một quyết định này gần như chia số phận của Long Vương thành hai con đường hoàn toàn khác.
Ngày hôm sau, ông lên quán Viên Thủ Thành, đập phá và tuyên bố đối phương đoán sai. Viên Thủ Thành không hốt hoảng. Ông nói thẳng thân phận Long Vương, rồi vạch ra điều quan trọng hơn chuyện thắng thua. Thiên chỉ đã định giờ, định số. Long Vương tự ý thay đổi. Chuyện lúc này không còn là một cuộc cá cược giữa hai cá nhân, mà đã thành phạm thiên điều. Nguồn kể ban đầu rất thích gọi đây là chữ “tham”. Cách đọc ấy có lý nếu hiểu tham rộng hơn lòng ham tiền. Kính Hà Long Vương không lấy thêm bạc vàng. Thứ ông muốn giữ là phần thắng, là thể diện, là cảm giác mình có thể đứng trên một lời tiên đoán. Một cuộc cược nhỏ bỗng đáng giá hơn cả thiên mệnh đang nằm trong tay. Ở đây còn có một lớp tư liệu đáng lưu tâm.
Có nghiên cứu từ văn bản Đạo giáo đời Tống đến Minh cho rằng “thiên điều” trong chuyện Kính Hà Long Vương có thể được soi bằng Nữ Thanh Thiên Luật, một hệ văn bản từng quy định khá cụ thể trách nhiệm của long thần khi làm mưa sai giờ hoặc sai lượng. Đây là cách giải của giới nghiên cứu, chưa thể biến thành lời xác nhận rằng tác giả Tây Du Ký trực tiếp sao chép một điều luật cụ thể. Tuy vậy, nó cho thấy tội của Long Vương có nền văn hóa nghi lễ và pháp luật thần linh phía sau, chứ không đơn thuần là tác giả tùy tiện nghĩ ra một án tử để đẩy cốt truyện đi tiếp. Viên Thủ Thành báo rằng người hành hình sẽ là Ngụy Trưng. Đến lúc này, vẻ ngạo nghễ của Long Vương mới tan. Cơn giận ban đầu chuyển thành sợ hãi. Ông cầu xin Viên Thủ Thành cứu mạng. Thầy đoán số chỉ cho một lối: Ngụy Trưng là bề tôi của Đường Thái Tông, vậy hãy tìm nhà vua mà cầu. Đêm ấy, Kính Hà Long Vương vào mộng Thái Tông.
Một vị vua ở dương gian bỗng được thần rồng quỳ lạy xin sống. Nghe nói người cầm đao lại là Ngụy Trưng, đại thần dưới quyền mình, Thái Tông nhận lời rất nhanh. Xét theo lẽ thường của cõi người, lời hứa ấy không vô căn cứ. Nhà vua giữ Ngụy Trưng bên cạnh thì Ngụy Trưng khó thể ra pháp trường. Nhưng Tây Du Ký cố ý làm cho hai tầng quyền lực chồng lên nhau. Ngụy Trưng vừa là bề tôi của thiên tử nhân gian, vừa nhận lệnh từ thiên đình. Thái Tông tưởng mình chỉ cần quản được thân người, trong khi thiên mệnh lại đi qua thần hồn. Sáng hôm sau, Ngụy Trưng vốn đã nhận sắc chỉ chém rồng, đang trai giới chờ giờ nên không vào chầu. Thái Tông sai gọi ông đến. Nhà vua giữ Ngụy Trưng trong cung, cùng bàn việc nước rồi bày cờ đối dịch. Thời khắc hành hình tới, Ngụy Trưng mỏi mệt, gục xuống bàn. Thái Tông thấy đại thần ngủ, còn thương người làm việc nhọc, không đánh thức.
Chính sự thương ấy lại mở cửa cho giấc mộng trảm long. Khi chiếc đầu rồng rơi xuống, Thái Tông vừa kinh ngạc vừa nặng lòng. Ngụy Trưng tỉnh dậy, thuật rằng mình vừa phụng mệnh lên trời chém Kính Hà Long Vương. Nhà vua không trực tiếp ra lệnh giết rồng, thậm chí đã cố cứu. Nhưng lời hứa với kẻ cầu sống vẫn bị phá trong chính điện của mình. Với một bậc quân vương coi trọng lời nói, chuyện này khó thể xem nhẹ. Nếu dùng chữ “sát” để đọc đoạn này, cần giữ đủ độ phức tạp. Long Vương chết vì phạm thiên điều. Ngụy Trưng là người thi hành. Thái Tông là người hứa cứu nhưng không hiểu hết quyền hạn của chính mình. Viên Thủ Thành báo trước nhưng không cầm tay Long Vương sửa thiên chỉ. Mỗi người đứng ở một vị trí khác nhau trong chuỗi nhân quả. Gom tất cả thành một âm mưu giết rồng sẽ làm mất cái hay của truyện, bởi chính sự phân tán trách nhiệm mới khiến hậu quả trở nên ám ảnh.
Đêm xuống, Kính Hà Long Vương trở lại trong mộng, tay xách đầu mình, đòi Thái Tông trả mạng. Lời buộc tội rất đơn giản: nhà vua đã nhận cứu, cuối cùng người của nhà vua vẫn chém. Từ góc nhìn của Long Vương, nỗi oán có thể hiểu được. Từ góc nhìn của Thái Tông, ông đã cố giữ Ngụy Trưng bên mình. Còn từ lời phán của âm phủ về sau, Long Vương vốn có tội và đã tới số. Ba tầng sự thật ấy không khớp hoàn toàn với nhau. Tây Du Ký cũng không vội làm cho chúng khớp. Quan Âm đang ở Trường An, nghe động liền xuất hiện quát lui oan hồn. Long Vương xuống âm ty kiện. Nhưng nỗi sợ của Thái Tông chưa dừng. Đêm sau cung cấm lại náo loạn bởi tiếng quỷ thần. Tần Thúc Bảo và Uất Trì Cung xin cầm binh khí đứng gác hai bên cửa điện. Từ đó nhà vua có thể yên giấc hơn. Trong dòng truyền tụng dân gian, hình tượng hai danh tướng giữ cửa cũng gắn rất sâu với tục thờ môn thần.
Thế nhưng thân thể Thái Tông đã suy. Ông ngủ được mà bệnh vẫn nặng. Đến lúc triều đình chuẩn bị hậu sự, Ngụy Trưng lại đưa cho vua một bức thư, dặn khi xuống âm phủ hãy trao cho Thôi phán quan, người có giao tình với mình. Một lá thư của dương gian được đặt vào tay một người sắp chết, như thể quan hệ giữa các nha môn trên dưới còn kéo dài qua cả ranh giới sinh tử. Rồi Thái Tông tắt thở. Đến đây, câu chuyện bước từ cung đình sang địa phủ. Nhưng nếu chỉ xem chuyến đi ấy là sáng tạo riêng của bản Tây Du Ký trăm hồi thì sẽ bỏ qua một lớp truyền thống rất cổ. Trong di thư Đôn Hoàng có văn bản thường được gọi là Đường Thái Tông Nhập Minh Ký. Truyện đã kể việc hồn Thái Tông xuống âm phủ, gặp phán quan họ Thôi, xét chuyện sống chết và được kéo dài tuổi thọ.
Một Long Vương, một hoàng đế và chuỗi nhân quả
Giới nghiên cứu từ lâu đã dùng văn bản này để khảo sát cách Tây Du Ký tiếp nhận rồi cải tạo mô thức Thái Tông du minh. Điều đó rất quan trọng. Nó cho thấy bản trăm hồi không dựng toàn bộ chuỗi sự kiện từ khoảng trống để làm bằng chứng cho lời Như Lai. Người viết đã lấy những chất liệu vốn có đời sống riêng trong truyền thuyết, thuyết thoại và văn học dân gian, rồi đặt chúng vào đúng vị trí cần thiết để nối Linh Sơn với Trường An, nối lời phán về Nam Thiệm Bộ Châu với quyết định tổ chức Thủy Lục đại hội. Chuyện Kính Hà Long Vương cũng có dấu vết sớm. Vĩnh Lạc Đại Điển đã dẫn một đoạn Tây Du Ký kể chuyện Trương Sao, Lý Định, thầy đoán số và Kính Hà Long Vương từ trước khi bản Thế Đức Đường đời Minh hiện còn được khắc in. Như vậy, ít nhất hai khối lớn của phần này, chuyện trảm long và chuyện Thái Tông nhập minh, đều có quá khứ trước khi được ghép vào cấu trúc trăm hồi quen thuộc.
Chính vì thế, những chỗ nối hơi gấp, thậm chí có vẻ không hoàn toàn trơn nhẵn, lại trở thành dấu vết đáng đọc. Văn chương chương hồi không phải lúc nào cũng sinh ra từ một sơ đồ duy nhất rồi triển khai từng bước như kiến trúc xây mới. Có khi nó giống một thành cổ, nơi tường cũ, cổng cũ, nền móng cũ được nối lại thành một trục đường mới. Muốn hiểu sâu, phải nhìn cả con đường đang dùng lẫn những lớp đá có tuổi đời khác nhau dưới chân. Nếu quý vị đang theo dõi chuỗi đọc chậm Tây Du Ký, có thể lưu chương này vào danh sách phát để tiện trở lại khi mạch Thủy Lục đại hội và chuyến thỉnh kinh nối sang phần sau. Hồn Thái Tông theo đường âm phủ, gặp Thôi phán quan đến đón. Bức thư của Ngụy Trưng lập tức phát huy tác dụng. Thôi phán quan hứa sẽ tìm cách đưa nhà vua trở lại dương gian. Khi vào điện Sâm La, Thái Tông còn phải đối diện một chuyện khác.
Kính Hà Long Vương đã tới trước để kiện ông thất tín. Các vị Diêm Vương đưa ra lời giải rất rõ cho số phận của con rồng. Khi Kính Hà Long Vương còn chưa sinh, sổ tử của Nam Đẩu đã ghi rằng nó sẽ chết dưới tay nhân tào. Việc Ngụy Trưng chém rồng vì thế được đặt vào chữ số đã có từ trước. Nếu câu chuyện dừng ở đây, người đọc rất dễ hiểu “định số” theo nghĩa một tờ án bất biến. Mỗi người sinh ra đã có ngày chết, đến giờ thì không cách nào xoay. Nguồn kể ban đầu cũng thiên về lối giải ấy, rồi từ đó suy rằng Như Lai nhìn thấy đại thế nên biết phương Đông cuối cùng sẽ cần chân kinh. Nhưng ngay sau lời về số chết đã định của Long Vương, Tây Du Ký đặt một chi tiết khiến cách hiểu cứng ấy phải chậm lại. Thôi phán quan mở sổ thọ của Đường Thái Tông.
Trên đó ghi nhà vua đến năm Trinh Quán thứ mười ba thì hết số. Vừa nhìn, Thôi phán quan đã giật mình. Ông lấy bút mực, thêm nét vào chữ, biến mười ba thành ba mươi ba. Chỉ vài nét bút, Đường Thái Tông có thêm hai mươi năm dương thọ. Một bên là Long Vương, được nói rằng trước khi sinh đã định ngày chết. Một bên là thiên tử, đến âm phủ rồi mới được người quen của đại thần sửa sổ. Hai cảnh đứng rất gần nhau. Chính văn bản đặt chúng cạnh nhau, nên ta không cần tìm cách che độ vênh ấy đi. Có thể đọc đây như dấu vết của nhiều truyền thống chuyện kể ghép lại. Cũng có thể thấy trong tưởng tượng dân gian về âm phủ, sổ sinh tử tuy mang uy lực của thiên mệnh nhưng vẫn có cửa sửa đổi nhờ công đức, nhờ lời cầu, thậm chí nhờ quan hệ. Nhiều truyện chí quái và truyện âm phủ từ trước Tây Du Ký đã quen với mô thức người đáng lẽ chết nhưng được kéo thêm tuổi.
Một khảo cứu về quan niệm số mệnh trong chuyện sinh tử bộ cũng lưu ý đúng thế căng này: cái đã ghi có sức mạnh, nhưng chưa chắc bất khả biến trong mọi trường hợp. Nếu đem chi tiết ấy trở lại câu hỏi về “định số”, cách hiểu thận trọng hơn sẽ hiện ra. Định số trong Tây Du Ký không vận hành như một sợi dây duy nhất kéo mọi người từ đầu tới cuối mà không cho bất kỳ hành vi nào có ý nghĩa. Nó đan giữa thiên điều, nghiệp cũ, lựa chọn tức thời, lời hứa, công đức, ân tình và cả những khe hở của bộ máy âm dương. Bản thân tác phẩm nhiều lần cho thấy trời có luật, nhưng người trong luật vẫn có thể phạm; sổ có chữ, nhưng chữ có lúc vẫn bị sửa; điềm có trước, song cách con người bước vào điềm ấy vẫn bộc lộ phẩm tính riêng. Kính Hà Long Vương là ví dụ rõ nhất.
Dù chấp nhận câu chuyện nói cái chết của ông đã ghi trong sổ, tác giả vẫn dành cả một chuỗi hành động để cho thấy ông tự bước tới đài chém như thế nào. Nghe một lời đã muốn giết người. Thấy đối phương đoán đúng lại không chịu thua. Nhận thiên chỉ vẫn sửa giờ mưa. Bị vạch tội mới hốt hoảng cầu cứu. Chữ số có thể đã nằm trong sổ, nhưng tính cách khiến đường tới chữ số ấy trở thành chuyện đáng kể. Thái Tông cũng vậy. Nếu chỉ có ngày chết rồi ngày sống lại, nhân vật sẽ chẳng cần học gì. Truyện buộc nhà vua đi qua một hành trình nhìn lại những món nợ mà ngai vàng ở dương gian từng che khuất. Trên đường trong âm phủ, Thái Tông gặp người thân và những oan hồn cũ. Đặc biệt đến Uổng Tử thành, những hồn ma chết trong các cuộc chinh chiến ùa tới, đòi mạng.
Đây là chỗ mà cách đọc tâm lý trong nguồn kể ban đầu từng gợi rằng chiếc đầu rồng có thể đánh thức nỗi ám ảnh sâu hơn trong lòng vị vua từng trải qua tranh đoạt đẫm máu. Nếu nói đó là tâm lý chắc chắn của nhân vật theo nghĩa hiện đại thì chứng cứ chưa đủ. Nhưng việc tác phẩm cố ý cho Thái Tông đối diện oan hồn chiến trận là dữ kiện ngay trên trang sách, và mô thức này cũng đã có gốc từ truyền thống Đường Thái Tông Nhập Minh Ký. Một hoàng đế khi còn ở dương gian có thể gọi những cái chết ấy bằng tên chiến công, bình loạn, khai quốc, dẹp phản. Xuống âm phủ, những nhãn ấy mất quyền che chắn. Người chết chỉ còn biết mình đã chết. Họ không đọc sử sách do người thắng viết. Họ túm lấy người đang đứng trước mặt và hỏi về mạng sống của mình. Khoảnh khắc ấy mới thật sự đưa chữ “sát” từ cái đầu rồng sang một tầng rộng hơn.
Một con rồng bị chém vì thiên điều là một án cụ thể. Hàng loạt oan hồn chiến trận lại buộc người cầm quyền nhìn thấy phần giá mà đại nghiệp đã để lại sau lưng. Tây Du Ký không mở một phiên tòa lịch sử để phán hết đúng sai của mọi cuộc chiến đời Đường. Nó dùng cõi âm làm nơi những người không còn tiếng nói ở dương thế có thể xuất hiện trước mặt đế vương. Thôi phán quan nói muốn đi qua, nhà vua phải có tiền phân phát cho đám cô hồn. Thái Tông xuống âm phủ lại không mang theo tiền. Một nghịch cảnh rất dân gian hiện ra. Người sở hữu thiên hạ, khi chết đi, trong tay trống rỗng. Trái lại, ở dương gian có người dân thường nhờ làm việc thiện, cúng tế và giúp người mà dưới âm phủ tích được cả kho tài sản. Thái Tông phải vay.
Một bậc thiên tử viết giấy vay tiền của dân để đổi lấy đường về. Chỉ riêng hình ảnh ấy đã đủ sắc. Khi quyền lực chính trị bị tước khỏi bối cảnh quen thuộc, vua cũng phải đi qua cơ chế nợ và trả như mọi người. Tác phẩm không để việc vay kết thúc bằng tiền. Nhà vua còn hứa khi trở lại dương gian sẽ mở Thủy Lục đại hội, siêu độ những oan hồn không nơi nương tựa. Đây là mắt xích quan trọng nhất của toàn đoạn. Như Lai ở Linh Sơn nói Đông Thổ nhiều tranh giành và giết chóc. Đến địa phủ, Thái Tông tận mắt gặp hậu quả của tranh giành và giết chóc dưới hình những oan hồn bám lấy mình. Khi trở về, lời hứa với họ biến thành hành động ở cấp quốc gia. Thủy Lục đại hội từ đó mới có đất để xuất hiện. Quan Âm sau này bước vào pháp hội, nói đến Đại Thừa chân kinh, và Huyền Trang mới nhận việc sang Tây Thiên. Vậy lời Như Lai có được “chứng minh” hay không?
Truyền kinh không chỉ là truyền sách
Nếu hiểu chứng minh là Như Lai đã biết trước từng cuộc tranh cãi, từng ván cược, từng giờ mưa và từng nét bút trong sổ sinh tử, nguyên văn chưa cho ta đủ căn cứ để nói mạnh đến vậy. Cách đọc ấy dễ biến cả thiên truyện thành một bàn cờ kín, nơi mọi nhân vật chỉ diễn đúng vai đã được sắp. Khi đó, lỗi của Long Vương, lời hứa của Thái Tông, cuộc chém của Ngụy Trưng và nỗi oan của những người chết đều bị hút vào một ý chí duy nhất từ bên ngoài. Nhưng nếu hiểu Như Lai đang nhìn “thời thế”, lời phán ấy lại có sức nặng khác. Ngài nhìn thấy một vùng đất nơi tranh đoạt, sát phạt, lời qua tiếng lại và thị phi đã trở thành khí hậu của đời sống. Trong một khí hậu như vậy, chuyện cần một phương thức giáo hóa sâu hơn không phụ thuộc vào việc Như Lai phải đoán chính xác ngày nào Long Vương sẽ sửa mưa. Chỉ cần những khuynh hướng ấy tiếp tục tích tụ, xã hội sẽ tự sinh ra nhu cầu tìm cách hóa giải.
Đó cũng là lý do bốn chữ tranh, tham, sát, họa vẫn đáng giữ, nhưng nên giữ như một khung đọc do người đọc rút ra chứ không gán thành bốn đề mục tác giả công bố. Tranh xuất hiện bên bờ Kính Hà, ở hai người vừa nói xong chuyện tránh danh lợi đã muốn phân hơn thua giữa núi và nước. Tham xuất hiện trong lòng Long Vương, khi phần thắng của một ván cược trở nên quý hơn việc tuân đúng thiên chỉ. Sát hiện ra trong lưỡi đao trảm long, rồi mở rộng thành những oan hồn chiến trận chặn đường Thái Tông. Họa rốt cuộc không từ trời rơi xuống một cách vô cớ. Nó đi qua những lựa chọn, lời hứa, chức trách và món nợ chưa trả, rồi dồn một vị hoàng đế tới chỗ phải thay đổi cách trị đời sau khi sống lại. Bốn chữ ấy nối nhau đẹp nhất khi ta không tách chúng thành bốn bài học đạo lý.
Người tranh vì muốn hơn. Muốn hơn có thể nuôi tham thắng. Tham thắng khiến người ta chấp nhận bẻ cong bổn phận. Bổn phận bị bẻ cong tạo thương tổn. Thương tổn tích lại thành oán. Oán đủ nhiều thì họa xuất hiện. Đường dây ấy không huyền bí. Nó có thể quan sát ngay trong chuyện đời thường. Một người quản việc chỉ sửa một con số nhỏ để thắng cuộc tranh luận với đồng sự. Một người đứng đầu hứa điều vượt quá quyền mình chỉ vì muốn làm yên người trước mặt. Một tập thể gọi tổn thất của người yếu là cái giá cần thiết quá nhiều lần, đến ngày những món nợ ấy quay lại dưới một hình thức khác. Cõi âm của Tây Du Ký phóng đại mọi thứ bằng thần quỷ, nhưng cái lõi nhân tình vẫn rất gần. Đến đây, câu “kiến thức chưa chắc thành trí tuệ” từ đoạn ngư tiều cũng nên được hiểu mềm hơn.
Trương Sao và Lý Định biết rất nhiều chữ nghĩa. Long Vương có địa vị thần linh. Thái Tông có quyền lực đế vương. Ngụy Trưng có khả năng đi giữa hai cõi. Viên Thủ Thành có thuật đoán số. Không ai trong số họ thiếu một loại năng lực nào đó. Vấn đề nảy sinh ở chỗ năng lực ấy được đặt dưới điều gì. Biết thơ mà vẫn hiếu thắng, thơ trở thành phương tiện tranh hơn. Có quyền làm mưa mà lấy quyền ấy phục vụ một cuộc cược, quyền lực trở thành con đường phạm luật. Có quyền của hoàng đế nhưng tưởng quyền ấy phủ được cả thiên đình, lời hứa dễ vượt khỏi khả năng thực hiện. Có sổ sinh tử trong tay mà vì giao tình sửa nét bút, công lý của âm phủ cũng mang dấu người. Tây Du Ký vì thế sắc ở chỗ nó không dựng một cõi trời tuyệt đối sạch để đối chiếu với cõi người bẩn đục. Thiên đình có sắc chỉ. Địa phủ có sổ sách.
Nhân gian có triều đình. Mỗi nơi đều có luật lệ, chức quan, văn thư, người thi hành và những mối quan hệ chen vào. Thế giới thần ma được tổ chức rất giống thế giới con người, khiến lời phê bình về nhân thế có thể vọng lên cả những tầng cao hơn. Lưu Nhất Minh đời Thanh, khi bình Tây Du Ký theo con đường tu luyện Đạo gia, thường kéo những cảnh này trở về tâm tính, xem rồng dữ như nhân tâm làm loạn, xem thiện ác và sinh tử như đường rẽ ngay trong một niệm. Đó là một lớp tiếp nhận hậu thế có ảnh hưởng, đáng tham khảo khi muốn hiểu lịch sử bình Tây Du Ký. Tuy nhiên, lời bình đời Thanh không nên được đặt ngược thành ý nghĩa duy nhất của bản truyện đời Minh. Trước khi là biểu tượng của nội đan hay tâm tính, Kính Hà Long Vương trong câu chuyện vẫn là một nhân vật đã sửa mưa, phạm thiên điều, sợ chết, cầu cứu rồi ôm oán.
Thái Tông vẫn là một vị vua bị kéo xuống âm phủ và phải hứa làm pháp hội để giải oan. Giữ hai tầng cùng lúc, bài đọc sẽ bớt cực đoan. Cốt truyện cho ta hành động và hậu quả. Lời bình cổ cho ta một cách chuyển chúng vào nội tâm. Nghiên cứu văn bản cho ta biết những câu chuyện ấy từng tồn tại trước bản trăm hồi. Còn việc nối chúng thành câu hỏi về thời thế là công việc của người đọc hôm nay, miễn là luôn nói rõ mình đang đứng ở tầng nào. Có một chi tiết nữa giúp hiểu vì sao bản trăm hồi ghép các chuyện cũ vào đây lại hiệu quả đến vậy. Trong bản Thế Đức Đường, hồi nói Như Lai tạo kinh và Quan Âm phụng chỉ xuống Trường An đứng ngay trước hồi Viên Thủ Thành và Long Vương, rồi tiếp sang hồi Thái Tông hoàn hồn và hồi nhà vua làm việc thiện, mở đường cho pháp hội. Một số bản lưu hành về sau chèn thêm truyện Trần Quang Nhụy vào giữa, khiến số hồi quen thuộc ở người đọc hiện nay có thể lệch đi.
Khi trở lại cấu trúc bản Minh sớm, mạch kể hiện ra rất rõ: Linh Sơn đưa ra chẩn đoán, Trường An lập tức phơi ra bệnh trạng, địa phủ buộc nhà vua nhìn hậu quả, rồi triều đình mới tìm phương thuốc. Nói “chẩn đoán” và “phương thuốc” vẫn cần dè dặt. Tây Du Ký không hứa rằng chỉ cần có một bộ kinh thì Nam Thiệm Bộ Châu lập tức hết tranh, hết giết, hết thị phi. Ngay chính hành trình lấy kinh về sau cũng đầy dối trá, tham dục, bạo lực, quan hệ xin xỏ và những vị thần phải chịu trách nhiệm vì thú cưỡi của mình. Tác phẩm đủ tinh quái để không cho bất kỳ hệ thống nào giữ mãi một khuôn mặt hoàn mỹ. Chân kinh vì thế có giá trị trước hết ở tư cách một lý tưởng giáo hóa mà câu chuyện đang hướng tới. Người ta tìm đến lý tưởng ấy sau khi đã nhìn thấy vấn đề trong cõi người. Nếu không có những oan hồn chặn đường, Thủy Lục đại hội thiếu một động lực trực tiếp.
Đạo lý phía sau một cuộc Tây hành
Nếu không có pháp hội, Quan Âm thiếu một sân khấu để đưa Đại Thừa chân kinh vào tầm mắt triều đình. Nếu Thái Tông không nhận trách nhiệm với lời hứa dưới âm phủ, Huyền Trang cũng chưa có mệnh lệnh quốc gia để lên đường theo cách tác phẩm kể. Nhìn từ đây, “Như Lai truyền kinh, nhìn thời thế” là một nhan đề rất đắt. Nhìn thời thế không giống nhìn một quả cầu rồi đọc ra từng sự kiện đã khóa sẵn. Người thật sự hiểu thế thường nhìn từ những dấu nhỏ đang lặp đi lặp lại. Một người vừa chê tranh danh đã tranh một câu hơn thua. Một vị Long Vương vì thắng cược dám sửa công vụ của trời. Một hoàng đế vì một lời hứa bất thành mà phải đối diện cả núi oan hồn cũ. Một sổ sinh tử tự xưng ghi định mệnh lại có thể đổi nét vì giao tình. Những chi tiết ấy đặt cạnh nhau nói về một trật tự đang có vết nứt.
Khi mỗi người chỉ đẩy một phần trách nhiệm sang nơi khác, vết nứt sẽ dài. Long Vương đổ cho Thái Tông vì không cứu. Thái Tông có thể nói Ngụy Trưng tự xuất thần. Ngụy Trưng nói mình phụng thiên chỉ. Viên Thủ Thành có thể nói mình chỉ tính quẻ. Nếu ai cũng dừng ở phần lý của mình, chiếc đầu rồng vẫn nằm giữa sân và oan hồn vẫn chặn ở Uổng Tử thành. Thay đổi bắt đầu khi có người nhận phần việc trở về phía mình. Thái Tông sống lại rồi mở cuộc chẩn chỉnh lớn, sửa việc thiện ác, chuẩn bị pháp hội. Những hành động ấy trong truyện có thể mang màu sắc tôn giáo, song cái lõi trị thế lại rất gần với câu Thôi phán quan dặn: dưới cõi âm bớt oán thì trên dương thế mới mong yên. Oán ở đây không chỉ được giải bằng tiền giấy hay nghi thức. Nhà vua còn phải sửa những điều bất thiện trong đời sống của người sống. Chính điểm này khiến chuyến du địa phủ vượt khỏi một câu chuyện dọa người làm thiện.
Một vị vua trở về từ cõi chết mà chỉ sợ quỷ, rồi xây thêm điện thờ để tự bảo vệ mình, câu chuyện sẽ rất nhỏ. Tây Du Ký cho ông trở về và động tới việc của cả quốc gia. Nỗi sợ cá nhân được chuyển thành trách nhiệm công. Từ đó, chuyện thần quỷ mới đủ sức nối sang đại sự thỉnh kinh. Ở đời hôm nay cũng vậy, đôi khi một biến cố chỉ có giá trị khi nó thay đổi cách người sống xử lý phần việc của mình. Một lần thất tín có thể khiến người ta học cách hứa trong giới hạn mình thực sự kiểm soát. Một lần vì hiếu thắng mà làm sai có thể trở thành cơ hội nhìn lại cái giá của thể diện. Một món nợ tập thể bị che lâu ngày có thể buộc người đứng đầu sửa cơ chế thay vì chỉ tìm một người chịu tội thay. Nếu biến cố qua đi mà cách hành xử cũ vẫn nguyên, tai họa chỉ đổi tên. Lão Tử có câu, phản giả đạo chi động, nhược giả đạo chi dụng. Cái trở lại là vận động của Đạo, cái mềm yếu là công dụng của Đạo.
Đặt cạnh mạch truyện này, ta có thể hiểu thêm một lớp. Điều bị đẩy sang bên không mất hẳn. Oan hồn của kẻ yếu, lời hứa tưởng đã qua, một sai lệch nhỏ trong giờ mưa, một lần hơn thua tưởng chẳng đáng kể, đều có thể quay lại khi tích đủ duyên. Nguồn kể cũ từng dùng hình ảnh bụi đất tích nhiều rồi cũng thành sức nặng. Ý ấy vẫn đáng giữ, chỉ cần bỏ bớt vẻ định mệnh. Đại thế hình thành từ vô số lựa chọn nhỏ, nhưng chính vì lựa chọn góp phần tạo thành đại thế nên con người vẫn có chỗ để đổi hướng. Nếu mọi việc đã khóa kín từ đầu, chuyện tu hành, sửa lỗi, làm thiện hay thỉnh kinh đều trở thành những động tác thừa. Tây Du Ký rõ ràng không kể như vậy. Nhân vật của nó ngã, sửa, phạm lại, học thêm, rồi tiếp tục đi. Kính Hà Long Vương không có cơ hội ấy sau khi lưỡi đao rơi xuống. Nhưng Đường Thái Tông có. Chiếc đầu rồng ở đầu câu chuyện vì vậy mang hai ý nghĩa.
Nó là hậu quả của một cuộc hiếu thắng đã vượt qua thiên điều. Nó cũng là vật khiến một vị vua nhận ra có những lời hứa và món nợ nằm ngoài phạm vi quyền lực của ngai vàng. Từ chiếc đầu ấy, đường đi mở xuống âm phủ. Từ âm phủ, đường lại quay về Trường An. Và từ Trường An, một con đường khác hướng sang Tây Thiên bắt đầu thành hình. Như Lai ở rất xa, nhưng điều khiến Đại Đường đi tìm kinh lại nảy sinh ngay trong những chuyện của Đại Đường. Đây có lẽ là chỗ sâu nhất của toàn đoạn. Một tư tưởng chỉ thật sự được người ta cầu tới khi đời sống đã đặt ra câu hỏi mà cách cũ chưa giải nổi. Linh Sơn có thể có chân kinh từ trước. Phương Đông chỉ lên đường khi tự mình cảm thấy món nợ cần trả, nỗi oán cần hóa, lòng người cần sửa. Bởi vậy, bốn chữ tranh, tham, sát, họa không cần biến thành một lời phán cứng về con người. Chúng đáng nhớ hơn khi được xem như bốn mắt xích có thể nuôi nhau.
Tranh quá lâu sinh lòng muốn thắng. Muốn thắng quá mạnh dễ bẻ cong giới hạn. Giới hạn bị bẻ cong tạo tổn thương. Tổn thương không được trả lời sẽ tích thành họa. Muốn đổi chiều, chỉ cần một mắt xích trong chuỗi ấy được chặn lại đúng lúc, con đường phía sau đã có thể khác. Nếu Trương Sao và Lý Định cười rồi thôi sau vài câu sơn thủy, chuyện của họ chỉ là một cuộc vui. Nếu Long Vương nhận thua khi sắc trời gửi xuống, đài trảm long chưa chắc đã có tên ông. Nếu Thái Tông sau chuyến âm phủ chỉ lo giữ mạng cho riêng mình, Thủy Lục đại hội khó mang ý nghĩa như trong truyện. Mỗi ngã rẽ đều cho thấy thời thế lớn vẫn được dệt từ những bàn tay rất cụ thể. Giờ trở lại bàn cờ trong cung. Ngụy Trưng vẫn đang ngủ, Thái Tông vẫn tưởng giữ được đại thần bên cạnh là giữ được mạng con rồng, còn trên sân, chiếc đầu đẫm máu vừa rơi xuống.
Từ khoảnh khắc ấy, nhà vua bắt đầu hiểu một điều mà quyền lực thường khiến con người quên: có những hậu quả không đứng ngoài cửa chỉ vì ta chưa muốn nhìn thấy chúng. Thời lượng của chương hôm nay tại Cổ Kim Thư Quán cũng xin khép lại ở hình ảnh ấy. Nếu quý vị cho rằng mắt xích nào trong bốn chữ tranh, tham, sát, họa là nơi dễ chặn tai họa nhất, xin để lại suy nghĩ dưới phần bình luận. Một lượt thích, một lần chia sẻ tới người cùng yêu cổ thư, hay việc theo dõi kênh đều là cách giúp những cuộc đọc chậm như thế này tiếp tục được nối dài. Hẹn gặp lại quý vị trong chương tiếp theo, khi Đường Thái Tông trở về từ cõi âm, Thủy Lục đại hội được mở, và người sẽ mang chân kinh về Đông Thổ dần bước ra khỏi đám đông.