Bí Mật Hỏa Diệm Sơn: Vì Sao Ngưu Ma Vương Nhất Định Phải Bị Thu Phục?

Câu hỏi mở ra từ Hỏa Diệm Sơn

Quý vị đang đến với chuyên mục Tây Du Ký của Cổ Kim Thư Quán. Bài chia sẻ hôm nay sẽ mở ra bằng một hình ảnh vô cùng khốc liệt của cuộc đại chiến. Na Tra đứng trên lưng một con bò trắng khổng lồ. Kiếm chém xuống, đầu bò rơi khỏi cổ. Nhưng từ trong thân lại mọc ra một cái đầu khác. Na Tra chém tiếp, rồi lại chém. Hơn mười lần như thế, Ngưu Ma Vương vẫn chưa chịu khuất. Cuối cùng, hỏa luân được treo lên đôi sừng, chân hỏa nung rát toàn thân, còn Chiếu Yêu Kính của Thác Tháp Thiên Vương khóa chặt nguyên hình. Đến lúc ấy, vị đại ma vương từng cùng Tôn Ngộ Không kết nghĩa mới chịu kêu xin tha mạng, nguyện quy thuận Phật môn.

Na Tra lấy Phược Yêu Tác tròng qua cổ, nắm lấy mũi bò rồi xỏ dây xuyên qua lỗ mũi. Một đoàn thần tướng, Kim Cang, Lục Đinh Lục Giáp, hộ giáo già lam, Thổ Địa, Bát Giới và Tôn Ngộ Không cùng áp giải con bò trắng trở lại Ba Tiêu động. Thiết Phiến Công Chúa tháo trâm vòng, bỏ xiêm áo rực rỡ, hai tay dâng quạt xin giữ mạng cho vợ chồng.

Cảnh ấy đặt ra một câu hỏi rất khó bỏ qua. Ban đầu Tôn Ngộ Không chỉ cần mượn một cây quạt để đưa Đường Tăng qua Hỏa Diệm Sơn. Vì sao chuyện mượn quạt lại kết thúc bằng một cuộc vây bắt lớn đến mức Phật môn lẫn Thiên đình đều xuất lực, còn Ngưu Ma Vương nhất định phải bị thu phục?

Hôm nay, chúng ta sẽ lần theo đúng trình tự của nguyên tác, từ ngọn lửa, cây quạt, những món nợ cũ, gia sản của Ngọc Diện Công Chúa cho đến cuộc đại chiến cuối cùng. Chỗ nào là lời văn Tây Du Ký, chỗ nào là bối cảnh xã hội, chỗ nào chỉ là lời bình đời sau, chúng ta sẽ giữ chúng ở đúng tầng của nó.

Muốn hiểu vì sao phải thu phục Ngưu Ma Vương, trước hết cần gạt sang một bên một ngộ nhận rất dễ hình thành. Hỏa Diệm Sơn vốn chẳng phải cơ nghiệp do lão Ngưu gây dựng. Chính Thổ Địa của núi nói rõ điều này khi Tôn Ngộ Không hỏi có phải Ngưu Ma Vương phóng lửa tạo thành Hỏa Diệm Sơn hay chăng.

Thổ Địa đáp rằng ngọn lửa bắt nguồn từ Tôn Ngộ Không.

Năm trăm năm trước, khi Đại Thánh đại náo Thiên cung, bị đưa vào lò Bát Quái của Thái Thượng Lão Quân nung luyện, hắn phá lò mà thoát. Mấy viên gạch lò còn mang tàn lửa rơi xuống hạ giới, lâu ngày hóa thành tám trăm dặm Hỏa Diệm Sơn. Thổ Địa lúc ấy vốn là đạo nhân coi lò ở Đâu Suất cung. Vì để xảy ra sơ suất, ông bị Lão Quân trách phạt, giáng xuống trông coi chính vùng núi này.

Một chi tiết ngắn đã đổi hẳn cách nhìn toàn bộ câu chuyện. Ngọn lửa chắn đường thỉnh kinh là món nợ từ thời Ngộ Không còn chống trời. Hắn đến Hỏa Diệm Sơn trong thân phận người bảo hộ Đường Tăng, nhưng thứ đốt cháy con đường phía trước lại là tàn dư của chính một cuộc nổi loạn năm xưa.

Bởi vậy, nếu chỉ gọi đây là một kiếp nạn do yêu ma dựng ra để ngăn đoàn thỉnh kinh, ta sẽ bỏ mất cái cay của ngòi bút. Ngưu Ma Vương chưa xuất hiện thì lửa đã có. Thiết Phiến Công Chúa cũng chưa xuất hiện thì dân địa phương đã phải sống dưới sức nóng của mấy viên gạch lò từ trời rơi xuống. Căn nguyên của tai họa nằm xa hơn gia đình lão Ngưu.

Điều ấy còn gợi một tầng rất hợp với mạch trưởng thành của Ngộ Không. Con người có thể đổi đường, nhưng hậu quả từ những việc cũ chưa chắc đổi theo mình. Một cái đá chân năm xưa có thể đã bị chính người gây ra quên mất, trong khi người ở nơi khác phải sống với phần dư chấn ấy rất lâu. Hành trình sửa mình vì vậy có lúc dẫn ta quay lại đúng chỗ những hậu quả cũ đang chờ được giải quyết.

Hỏa Diệm Sơn cũng không hoàn toàn sinh ra từ trí tưởng tượng của bản tiểu thuyết trăm hồi. Trong Đại Đường Tam Tạng Thủ Kinh Thi Thoại, một truyện thỉnh kinh có trước Tây Du Ký bản trăm hồi rất lâu, đoàn tăng từng gặp một nơi gọi là Hỏa Loại Ao. Lửa hoang bốc liền trời, khói nóng chặn đường. Khi ấy chỉ cần dùng chiếc bát, gọi Thiên Vương cứu nạn, lửa lập tức tắt và đoàn người đi qua.

Ta nên gọi đó là một tiền lệ văn học sớm, chứ chưa cần khẳng định mọi chi tiết Hỏa Diệm Sơn đời sau đều từ một đoạn ấy mà ra. Sự khác biệt nằm ở cách vật cản ấy được mở rộng. Ở lớp truyện sớm, lửa là vật cản rồi được dập để người đi đường vượt qua. Sang Tây Du Ký trăm hồi, vật cản ấy nở thành cả một thế giới có lịch sử, dân cư, sinh kế, pháp bảo, vợ chồng, con cái, thù cũ, tiền của và quan hệ với thần tiên.

Ngọn lửa vì thế không còn là bức tường chỉ cần vượt. Nó đã đi vào đời sống của một vùng người.

Khi Đường Tăng hỏi dân địa phương làm sao trồng trọt nổi giữa nơi nóng như rang, ông lão giải thích rằng mọi việc trông vào Thiết Phiến Tiên. Cây quạt Ba Tiêu trong tay bà có thể quạt lần đầu làm lửa tắt, lần nữa sinh gió, lần nữa gọi mưa. Có mưa, người ta mới gieo trồng, thu hoạch và có ngũ cốc mà sống.

Những người dân ấy còn kể cứ mười năm lại sửa lễ một lần. Họ chuẩn bị heo, dê, gấm vóc, hương thơm, trái cây, gà ngỗng, rượu ngon, tắm gội rồi thành kính đến Thúy Vân Sơn mời vị tiên nhân ra tay. Đường đi đến Ba Tiêu động xa đến mức một chuyến đi về mất cả tháng đối với người thường.

Chi tiết này khiến Thiết Phiến Công Chúa trở thành một nhân vật khó xếp gọn vào khuôn yêu quái ăn thịt người. Dân quanh Hỏa Diệm Sơn gọi bà bằng giọng kính trọng. Họ đem lễ vật cầu quạt, bà dùng quạt điều hòa lửa gió mưa để mùa màng có thể tiếp tục. Trong trật tự sống của địa phương, cây quạt đã thành một nguồn sống mà cả vùng phải định kỳ cầu tới.

Nếu quý vị là người dân dưới chân Hỏa Diệm Sơn, quý vị sẽ chọn tiếp tục mười năm một lần mang lễ đến cầu quạt, hay mong có người dập hẳn gốc lửa để từ đó không còn lệ thuộc vào cây quạt nữa? Quý vị có thể để lại lựa chọn ở phần bình luận. Chính sự khác nhau giữa hai cách ấy dẫn chúng ta đến mấu chốt của hồi truyện.

Thổ Địa nói với Ngộ Không rất rõ. Tìm Ngưu Ma Vương rồi mời lão trở lại, khi ấy mới mượn được quạt thật. Quạt này phải giúp Đường Tăng vượt núi. Nó còn phải dập hẳn nạn lửa để người dân được yên. Khi việc ấy hoàn thành, Thổ Địa mới được giải khỏi nơi này, trở về nộp lại pháp chỉ của Lão Quân.

Chính lời Thổ Địa đã đặt ra ba mục tiêu. Trước hết, đường thỉnh kinh phải được khai thông. Người dân địa phương cũng cần thoát khỏi nạn lửa. Sau cùng, món nợ từ Đâu Suất cung phải khép lại. Chỉ đem quạt đến phe phẩy cho Đường Tăng qua rồi trả ngay chưa giải quyết trọn vẹn những điều ấy.

Đến cuối hồi sau, nguyên tác lại xác nhận thêm. Sau khi lửa tạm tắt và mưa đã xuống, Thiết Phiến Công Chúa xin Ngộ Không trả quạt. Bà giải thích rằng muốn dập hẳn gốc lửa thì phải quạt liên tiếp bốn mươi chín lần. Ngộ Không làm đúng như vậy. Mưa lớn rót xuống chỗ có lửa, còn chỗ đã hết lửa thì trời quang. Từ đó Hỏa Diệm Sơn vĩnh viễn không phát hỏa nữa.

Bởi vậy, chữ “qua núi” và chữ “trừ họa” không thể xem như một việc. Qua núi là giải được một lần cho bốn thầy trò. Trừ gốc lửa mới đổi được đời sống lâu dài của những người vẫn phải ở lại sau khi đoàn thỉnh kinh đã đi xa.

Nhưng tại sao muốn mượn quạt thật lại phải tìm Ngưu Ma Vương?

Ngọn lửa, cây quạt và món nợ cũ

Muốn trả lời, phải nhìn vào món nợ thứ hai của Ngộ Không. Món nợ này chẳng đến từ lò Bát Quái, mà đến từ chính gia đình lão Ngưu.

Ngưu Ma Vương và Tôn Ngộ Không từng là huynh đệ kết nghĩa. Khi còn tung hoành Hoa Quả Sơn, Ngộ Không xưng Tề Thiên Đại Thánh, còn nhóm kết nghĩa mỗi người cũng có danh hiệu riêng. Sang thời thỉnh kinh, quan hệ ấy đã lùi về quá khứ. Ngộ Không tự nói ở hồi Hồng Hài Nhi rằng ngày trước đôi bên tâm đầu ý hợp, qua lại rất thân, nay mình đã theo đường chính còn lão Ngưu vẫn ở phía yêu ma.

Một câu như vậy nghe rất nhẹ, nhưng nó báo trước việc tình cũ không còn đủ sức dàn xếp chuyện mới.

Hồng Hài Nhi là con của Ngưu Ma Vương và Thiết Phiến Công Chúa. Hắn bắt Đường Tăng, muốn ăn thịt thánh tăng, dùng Tam Muội Chân Hỏa khiến Ngộ Không khổ sở. Cuối cùng Quan Âm thu phục Hồng Hài Nhi làm Thiện Tài Đồng Tử. Nhìn từ phe thỉnh kinh, đứa trẻ thoát kiếp yêu và vào cửa Bồ Tát là kết cục tốt. Nhìn từ cha mẹ nó, một đứa con bị người ngoài dẫn đi vẫn đủ tạo thành mối hận.

Tây Du Ký cố tình giữ cả hai cách nhìn trong lời cãi nhau. Ngộ Không gặp Ngưu Ma Vương thì nói con ông nay làm Thiện Tài Đồng Tử, được hưởng phúc lâu dài, lẽ nào còn trách ta. Lão Ngưu chẳng chịu nghe cách biện ấy. Tình cha mẹ không tự biến mất chỉ vì bên kia khẳng định rằng đứa con đã có chỗ tốt hơn.

Trước Hỏa Diệm Sơn, mối thù ấy đã nổi lên thêm một lần ở Giải Dương Sơn. Như Ý Chân Tiên giữ Lạc Thai Tuyền, có quan hệ anh em với Ngưu Ma Vương và coi Hồng Hài Nhi như cháu. Khi Ngộ Không tới xin nước cứu Đường Tăng và Bát Giới khỏi thai khí Tử Mẫu Hà, Như Ý Chân Tiên không chịu cho, còn lấy chuyện Hồng Hài Nhi làm cớ gây khó.

Những lần va chạm ấy chưa chứng minh rằng gia đình Ngưu Ma Vương có một tổ chức bí mật chống đoàn thỉnh kinh. Nguyên tác không viết như vậy. Chúng chỉ cho thấy một điều cụ thể hơn nhiều: Ngộ Không đã lần lượt chạm vào những người có quan hệ thân thuộc với lão Ngưu, và mỗi lần ấy đều để lại ký ức, ân oán cùng cách kể riêng của từng phía.

Đến Ba Tiêu động, Thiết Phiến Công Chúa vừa nghe tên Tôn Ngộ Không đã nổi giận. Bà nhớ chuyện con mình. Ngộ Không muốn mượn quạt, còn bà muốn tính món nợ cũ. Hai việc đập vào nhau, khiến một yêu cầu có thể thương lượng biến thành giao chiến.

Lần đầu, Ngộ Không còn bị quạt bay xa. Nhờ Linh Cát Bồ Tát cho Định Phong Đan, hắn mới có cách đứng vững trước sức gió. Linh Cát nói cây Ba Tiêu là linh bảo do trời đất sinh thành, mang tinh khí của Thái Âm, vì vậy có sức chế ngự hỏa khí. Chi tiết ấy thuộc thẳng vào thế giới thần thoại của nguyên tác, đủ đẹp và đủ mạnh, không cần ghép thêm những nguồn gốc từ ngữ chưa có chứng cứ chắc chắn.

Ngộ Không sau đó biến nhỏ chui vào bụng Thiết Phiến Công Chúa, ép bà đưa quạt. Bà trao một chiếc quạt giả. Hắn mang về quạt Hỏa Diệm Sơn, lửa chẳng tắt mà còn bùng dữ hơn. Một lần dùng sức ép đã sinh ra một lần đánh tráo.

Tới đây, Thổ Địa mới chỉ đường sang Tích Lôi Sơn tìm Ngưu Ma Vương. Lời ông rất đáng chú ý: nếu mời được Đại Lực Vương về đây thì mới vay nổi quạt thật. Nói cách khác, lão Ngưu từ chỗ đứng ngoài Hỏa Diệm Sơn đã trở thành người có khả năng quyết định việc người vợ có chịu giao pháp bảo hay chăng.

Thổ Địa đồng thời kể luôn chuyện Ngọc Diện Công Chúa.

Vạn Niên Hồ Vương chết đi, để lại một người con gái cùng gia sản rất lớn. Nguyên tác dùng cụm “trăm vạn gia tư”, lại nói không có người quản lý. Hai năm trước, Ngọc Diện nghe Ngưu Ma Vương thần thông quảng đại, bằng lòng đem gia sản làm của hồi môn và mời Ngưu Ma Vương về làm chồng. Ngưu Ma Vương từ đó bỏ Thiết Phiến Công Chúa, ở lâu bên Tích Lôi Sơn, ít trở về Thúy Vân Sơn.

Khi Ngộ Không tới nơi, lời của Ngọc Diện còn rõ hơn. Nàng nói từ ngày Ngưu Ma Vương đến nhà mình, vàng bạc, châu ngọc, gấm vóc đã cấp không ít, củi gạo đều có người lo, lão Ngưu sống rất thong dong ở đó. Về sau khi khóc với lão Ngưu, nàng tự nói cha mẹ đã mất, mình chiêu chàng về để “hộ thân dưỡng mệnh”.

Hai bên vì thế trao cho nhau thứ đối phương thiếu. Ngọc Diện có tài sản nhưng cần một kẻ đủ sức giữ nhà. Ngưu Ma Vương có sức mạnh và danh tiếng, lại được đặt vào một cơ nghiệp có sẵn. Cách đọc quan hệ này như một liên minh giữa của cải và vũ lực có căn cứ từ chính lời nhân vật.

Tuy nhiên, từ đó gọi Ma Vân động là một chính quyền ngầm cai trị cả vùng thì đã đi quá xa. Văn bản không cho ta bản đồ tô thuế, luật lệ, lãnh địa hay hệ thống quan chức của Ngưu Ma Vương. Điều ta thật sự thấy là một động phủ giàu có, có nhiều đầu mục và tiểu yêu, có chủ nhân sở hữu gia sản, có một đại ma vương được mời về bảo hộ, và khi có chiến sự thì lực lượng trong động lập tức cầm binh khí ra cứu chủ.

Một mảnh bối cảnh xã hội đời Minh Thanh có thể giúp chi tiết ấy dễ hiểu hơn, miễn là ta không biến bối cảnh thành lời giải duy nhất. Nhà nghiên cứu Phạm Kim Dân từng trình bày về tục gọi là “lưỡng đầu đại” trong giới thương nhân Minh Thanh. Người buôn xa quê có thể để người vợ kết tóc ở quê, rồi lập thêm một gia đình tại nơi làm ăn. Danh nghĩa có thể gọi hai bên đều là “đại”, dù địa vị thực tế vẫn có chênh lệch.

Đặt cạnh câu chuyện Ngưu Ma Vương bỏ vợ cũ, sang ở nhà Ngọc Diện, nhận sự chu cấp của nhà nàng và được chiêu về làm chồng, ta có thể thấy một tiếng vọng xã hội khá gợi. Nhưng Tây Du Ký không hề viết rằng Ngưu Ma Vương đang làm đúng một thủ tục “lưỡng đầu đại” theo luật tục thương nhân. Giữ một khoảng cách như vậy giúp ta hiểu đời sống cuối Minh mà không đóng chiếc khung lịch sử lên đầu nhân vật quá chặt.

Điều văn bản xác nhận chắc hơn nằm ở chữ “hộ”. Ngọc Diện cần một người bảo hộ cơ nghiệp. Khi nàng bị Ngộ Không dọa ngoài núi, người nàng chạy vào gọi chính là Ngưu Ma Vương. Lão nghe người đẹp khóc, hỏi chuyện rồi mặc giáp cầm côn bước ra. Sức mạnh mà Ngọc Diện từng tìm kiếm lập tức được dùng để bảo vệ nhà của nàng.

Một chi tiết khác cũng khiến hình ảnh Ngưu Ma Vương rất khác loại yêu quái chỉ ngồi trong hang chờ ăn Đường Tăng. Khi đang đánh với Ngộ Không, lão còn có người tới mời dự tiệc. Ngưu Ma Vương dừng chiến, cưỡi Tị Thủy Kim Tinh Thú xuống Bích Ba Đàm. Ở đó đã có long tinh, giao tinh cùng chủ khách ngồi dự tiệc. Lão Ngưu có những mối giao du bên ngoài, có vật cưỡi quý, có nơi được mời làm thượng khách.

Chi tiết ấy cho thấy địa vị của lão trong thế giới yêu thần rất cao, nhưng vẫn chưa đủ để dựng thành một liên minh quân sự bao trùm Tây vực. Tây Du Ký thường cho yêu quái giao du, nhận nhau bằng thân thích, chủ tớ, đồng đạo hoặc bạn tiệc. Mạng quan hệ của Ngưu Ma Vương rộng là điều có thể thấy. Cơ cấu quyền lực bí mật phía sau nó thì tác phẩm không cung cấp.

Nếu quý vị đang theo dõi chuỗi đọc Tây Du Ký của Cổ Kim Thư Quán, có thể lưu bài này vào danh sách phát để khi trở lại vẫn nối đúng mạch Hồng Hài Nhi, Giải Dương Sơn và Hỏa Diệm Sơn. Những món nợ nằm cách nhau nhiều hồi nhưng khi gặp Ngưu Ma Vương lại cùng lúc dồn về một chỗ.

Cuộc gặp giữa hai người anh em cũ ban đầu vẫn còn một chút lễ. Ngộ Không gọi “trường huynh”, xưng “tiểu đệ”. Ngưu Ma Vương nhận ra Tề Thiên Đại Thánh, nhắc việc hắn bị Như Lai đè dưới Ngũ Hành Sơn rồi nay theo Đường Tăng lấy kinh. Nhưng ngay sau đó, lão hỏi thẳng chuyện Hồng Hài Nhi và trách Ngộ Không vừa dọa Ngọc Diện.

Ngộ Không biện giải từng việc. Hồng Hài Nhi được Quan Âm thu về cửa chính. Ngọc Diện chỉ vì đôi bên lời qua tiếng lại mà bị dọa. Ngưu Ma Vương nghe xong còn nói vì tình cũ mà tha cho hắn đi.

Vì sao Ngưu Ma Vương không thể đứng ngoài?

Nếu Ngộ Không lúc ấy quay đầu, trận chiến có thể tạm dừng. Nhưng Đường Tăng vẫn đang ngồi giữa hơi nóng. Hắn phải mở miệng xin thêm một việc: nhờ lão Ngưu cùng về gặp Thiết Phiến Công Chúa để mượn quạt.

Câu xin ấy chạm đúng nơi Ngưu Ma Vương đang bực. Lão cho rằng Ngộ Không trước đã làm khổ con, lại ép vợ, vừa mới dọa người thiếp. Trong mắt lão, người em kết nghĩa cũ đang lần lượt chạm vào cả nhà mình rồi cuối cùng còn tới nhờ mình mở cửa lấy bảo vật.

Từ đây cây quạt không còn là một món đồ nằm yên trong tay Thiết Phiến Công Chúa. Nó bị quấn vào thể diện, tình thân, thù cũ và quan hệ vợ chồng. Càng đánh, giá của việc cho mượn càng tăng.

Hai người giao chiến hơn trăm hiệp mà chưa phân thắng bại. Ngưu Ma Vương sau đó bỏ trận đi dự tiệc. Ngộ Không không chờ. Hắn bám theo, biến thành cua xuống Bích Ba Đàm, trộm Tị Thủy Kim Tinh Thú rồi hóa thành chính hình dạng lão Ngưu để đến lừa Thiết Phiến Công Chúa.

Mưu này thành công ở nửa đầu. Bà tin người trở về là chồng, đem quạt ra giao. Ngộ Không lấy được vật thật, lại hỏi được cách làm quạt lớn. Nhưng hắn chưa biết cách thu nhỏ quạt, nên phải vác đi trên vai.

Ngay lúc đắc ý nhất, hắn gặp “Trư Bát Giới”. Người em nói sư phụ lo lắng, sai mình tới đón. Ngộ Không kể hết chuyện, khoe đã lấy được quạt rồi trao luôn bảo vật cho “Bát Giới” cầm giúp.

Người trước mặt lập tức hiện nguyên hình Ngưu Ma Vương.

Màn trả đòn ấy thuộc loại đắt giá nhất trong ba hồi Hỏa Diệm Sơn. Ngộ Không dùng biến hóa mượn mặt lão Ngưu để lừa người vợ. Lão Ngưu dùng chính phép biến hóa mượn mặt Bát Giới để lừa lại Ngộ Không. Cây quạt đi một vòng rồi trở về tay chủ cũ. Kẻ từng thắng nhờ đối phương nhận nhầm người lại thua vì chính mình cũng nhận nhầm người.

Nguyên tác còn để Ngộ Không tự nhận “là lỗi của ta”. Chỉ một câu ấy đủ làm nhân vật sống hơn mọi lời ca tụng. Đại Thánh rất giỏi mưu, nhưng lúc vui vì vừa đắc thủ lại mất sự đề phòng. Mưu trí không xóa được sơ suất. Người từng lừa được người khác cũng không được miễn khỏi khả năng bị lừa.

Sau cú lật ấy, quan hệ hai bên gần như hết đường quay về một cuộc mượn trả bình thường. Thổ Địa ra khuyên Ngưu Ma Vương hãy giao quạt, nói Đường Tam Tạng được tam giới che chở, nên sớm dập lửa cho thánh tăng qua đường. Lão Ngưu không tranh luận về kinh pháp. Lão kể một chuỗi oán cá nhân: đoạt con ta, dọa thiếp ta, lừa vợ ta.

Lời đáp của lão Ngưu đáng được giữ lại nếu muốn đọc công bằng. Ngưu Ma Vương chống còn vì việc nhà và ý báo oán, chứ lòng tham với bảo vật chưa giải thích hết thái độ của lão. Ngộ Không cũng chẳng thể đứng ở tư thế hoàn toàn vô can. Hắn đã chui vào bụng Thiết Phiến Công Chúa ép quạt, giả làm chồng bà để lấy bảo vật, rồi tại Tích Lôi Sơn lại dọa Ngọc Diện.

Nhưng có một ranh giới khác cũng đang hiện ra. Oán của lão Ngưu là chuyện riêng. Hỏa Diệm Sơn thiêu đốt sinh kế cả một vùng lại là chuyện của nhiều người. Khi cây quạt có thể dập hẳn gốc lửa mà người giữ quạt quyết định theo thù riêng, xung đột riêng bắt đầu chặn một lợi ích lớn hơn chính gia đình ấy.

Vai trò của Thổ Địa vì thế kéo dài từ đầu đến cuối cuộc xung đột. Câu chuyện không để Ngộ Không tự mình đánh nhau rồi gọi đó là xong. Vị thần này có trách nhiệm trực tiếp với nguồn lửa. Ông dẫn đường tới Tích Lôi Sơn, đưa âm binh tham chiến, nhắc mục tiêu dập hỏa, rồi cuối cùng còn xin Ngộ Không quạt đủ số để trừ hẳn gốc lửa và trả quạt lại cho Thiết Phiến.

Nếu muốn dùng một câu cổ để soi việc ấy, có thể nhớ tinh thần “trị bệnh cầu bản”, chữa bệnh phải tìm đến gốc. Cho người đi qua một lần giống như hạ cơn nóng trước mắt. Dập hẳn gốc lửa mới khiến nơi ấy khỏi phải lặp lại cùng một nỗi khổ hết mười năm này sang mười năm khác.

Tây Du Ký đẩy câu chuyện thêm một nấc khi Bát Giới tới trợ chiến. Ngưu Ma Vương đánh từ chiều sang đêm, qua tới sáng vẫn chưa chịu xuống sức. Đến gần Ma Vân động, Ngọc Diện sai các đầu mục và hơn trăm tiểu yêu mang binh khí ra giúp. Phe Ngộ Không cùng Thổ Địa nhất thời phải lui.

Lúc ấy một động phủ vốn được kể bằng châu báu, lụa là, củi gạo và việc hộ thân đã biến thành căn cứ chiến đấu. Của cải không tự đánh người. Nhưng của cải có người bảo hộ, có đầu mục, có tiểu yêu, có một đại ma vương đứng đầu thì khi xung đột đến, nó có thể chuyển rất nhanh thành sức chống trả.

Ngộ Không và Bát Giới sau đó đánh phá cửa động. Cuộc chiến trở nên dữ dội. Ngưu Ma Vương hóa thiên nga, chim ưng, hạc trắng, hươu, báo, gấu rồi cuối cùng hiện nguyên hình thành một con bò trắng khổng lồ. Ngộ Không cũng đổi hóa đối ứng, sau cùng dùng Pháp Thiên Tượng Địa mà đánh.

Đoạn biến hóa ấy thường được nhớ như màn khoe thần thông. Nhưng đặt trong mạch câu chuyện, nó còn nói một điều khác: Ngộ Không đã gặp một đối thủ thuộc đúng lớp của mình. Lão Ngưu có bảy mươi hai phép biến hóa, võ nghệ đủ sức đánh lâu với Đại Thánh, lại dẻo dai đến mức qua nhiều lượt vẫn chưa khuất. Nếu cây quạt là cửa khóa Hỏa Diệm Sơn, thì Ngưu Ma Vương chính là người đứng chắn trước chiếc khóa ấy bằng thực lực đủ lớn để Ngộ Không không thể tự mở.

Và từ đây mới xuất hiện câu trả lời trực tiếp nhất cho câu hỏi vì sao phải “thu phục” lão Ngưu.

Khi Ngưu Ma Vương bỏ chạy, bốn vị Kim Cang từ các hướng chặn lại. Trên không trung, Thác Tháp Thiên Vương Lý Tĩnh và Na Tra lại dẫn thần tướng án ngữ. Na Tra nói rất rõ với Ngộ Không rằng Như Lai đã gửi hịch tâu lên Ngọc Đế, nói Đường Tăng bị chặn ở Hỏa Diệm Sơn và Tôn Đại Thánh khó thu phục Ngưu Ma Vương. Ngọc Đế vì thế truyền chỉ sai cha con Lý Tĩnh tới trợ lực.

Nguyên văn cho lý do can thiệp ngắn gọn như vậy. Đường thỉnh kinh bị chặn. Ngộ Không không hạ nổi lão Ngưu. Vì thế lực lượng lớn hơn được điều tới.

Không cần dựng thêm một kế hoạch thanh trừng đã tính từ trước. Chỉ riêng diễn biến thực tế đã đủ khiến trận chiến mở rộng. Một người giữ đường không chịu nhường, người đi đường không thể quay lại, hai bên lại có thù cũ, mưu lừa thất bại, động phủ tham chiến, rồi đối thủ mạnh đến mức một mình Ngộ Không chưa giải quyết nổi. Mỗi nấc đẩy nấc sau đi xa hơn.

Đáng chú ý hơn, câu chuyện còn cho Ngưu Ma Vương một cơ hội dừng rất muộn. Khi lão chạy vào Ba Tiêu động, Thiết Phiến Công Chúa cầm quạt mà rơi nước mắt, khuyên chồng hãy đưa quạt cho Ngộ Không để quân bên ngoài rút đi. Bà đã nhìn thấy thế vây và muốn chấm dứt.

Ngưu Ma Vương không nghe. Lão nói vật tuy nhỏ, hận lại sâu, rồi mặc giáp ra đánh tiếp.

Cây quạt đối với lão khi ấy đã nhẹ hơn mối hận. Chính lựa chọn đó đưa lão tới cảnh bốn phía có Kim Cang, trên đầu có thiên binh, phía trước có Ngộ Không cùng Bát Giới. Chỗ này rất hợp với một câu trong Đạo Đức Kinh: biết đủ không nhục, biết dừng không nguy. Lão Ngưu đủ mạnh để kéo trận chiến rất dài, nhưng sức mạnh ấy không giúp lão nhận ra lúc nào cái giá của việc đánh tiếp đã vượt xa giá trị món đồ đang giữ.

Cuộc đối đầu đi đến hồi kết

Na Tra chém đầu lão hết lần này tới lần khác, đầu mới vẫn mọc. Hỏa luân thiêu trên sừng. Chiếu Yêu Kính giữ nguyên hình. Đến lúc mọi đường biến hóa bị khóa, Ngưu Ma Vương mới xin đừng lấy mạng và nguyện quy thuận Phật gia.

Chữ “quy thuận” cho thấy lão Ngưu cuối cùng bị buộc phải ngừng chống cự. Kết cục của lão không phải bị giết. Điều cần thiết ở tầng cốt truyện là làm cho sức chống cự của lão chấm dứt, để quạt được giao ra và con đường được khai thông. Khi lão chịu khuất, Na Tra xỏ dây qua mũi dắt về. Hình ảnh con bò khổng lồ cuối cùng bị dắt bằng mũi mang sức biểu tượng rất mạnh, nhưng ngay ở tầng kể chuyện nó đã đủ rõ: một sức mạnh từng không ai kéo nổi nay đã mất quyền tự chọn hướng đi.

Cùng lúc ấy, Ma Vân động nhận kết cục khốc liệt hơn. Bát Giới xông vào, giết Ngọc Diện, diệt đám tiểu yêu rồi đốt động phủ. Nguyên tác kể cảnh này rất thẳng tay. Không nên lấy việc Ngọc Diện là người xen vào một cuộc hôn nhân hay là hồ ly để tự động biến cái chết ấy thành một bài học đạo đức đẹp đẽ.

Ngọc Diện đã tham gia cuộc xung đột. Nàng gọi lực lượng trong động ra cứu Ngưu Ma Vương. Nhưng nàng cũng là người từng nói rõ mình mồ côi, có của mà thiếu người bảo hộ, nên mới chiêu Ngưu Ma Vương về hộ thân. Cái chết dưới đinh ba của Bát Giới là một cạnh sắc của Tây Du Ký, nhắc người đọc rằng thắng lợi của phe thỉnh kinh nhiều lúc được viết bằng bạo lực rất thật, chứ không phải mọi đối thủ đều được đưa lên trời nhận chức.

Điểm này càng nổi khi đặt bên Hồng Hài Nhi. Hồng Hài Nhi gây họa lớn nhưng được Quan Âm thu làm Thiện Tài. Ngưu Ma Vương đánh dữ đến kinh động cả Phật lẫn Thiên đình nhưng cuối cùng vẫn giữ mạng sau khi quy thuận. Thiết Phiến Công Chúa giao quạt, về sau ẩn danh tu hành rồi cũng được nói là đạt chính quả. Riêng Ngọc Diện và đám yêu ở Ma Vân động bị giết sạch.

Tây Du Ký không đưa ra một công thức đơn giản rằng tội nặng thì chết, tội nhẹ thì sống. Thế giới thần ma của truyện có căn cơ, chỗ dựa, cơ duyên, chức phận và những xử trí khác nhau. Người đọc muốn bình về công bằng phải chấp nhận phần gồ ghề ấy, thay vì mài mọi kết cục cho vừa một bài học có sẵn.

Sau khi Thiết Phiến Công Chúa dâng quạt, đoàn thần tiên quay lại Hỏa Diệm Sơn. Ngộ Không quạt lần đầu, lửa tắt. Lần tiếp theo gió mát nổi. Lần nữa mây kéo đến và mưa rơi. Đường Tăng đang nóng bức lập tức được giải khổ.

Nếu mục tiêu chỉ là đưa thầy qua núi, đến đây đã đủ.

Nhưng câu chuyện chưa dừng.

Thiết Phiến Công Chúa xin quạt trở lại. Bát Giới muốn giữ luôn, còn Ngộ Không nhớ lời mình đã hứa. Thổ Địa cũng lên tiếng rằng nên nhờ bà chỉ cách dập hẳn gốc lửa rồi trả pháp bảo. Thiết Phiến nói phải quạt bốn mươi chín lượt.

Ngộ Không làm đủ. Đêm ấy thầy trò nghỉ lại ở nơi đã hết lửa. Sáng hôm sau, hắn trả cây quạt về cho Thiết Phiến Công Chúa và nói nếu giữ luôn, người đời sẽ chê mình thất tín. Bà nhận quạt, từ đó ẩn danh tu hành. Còn đoàn thỉnh kinh bước tiếp trên mặt đất đã mát và ướt.

Cái kết ấy cho thấy việc thu phục lão Ngưu và số phận cây quạt là hai chuyện khác nhau. Mục tiêu cuối cùng không phải cướp cây quạt thành tài sản của phe thắng. Ngộ Không dùng nó để dập hẳn gốc lửa rồi trả lại. Thiết Phiến Công Chúa vẫn giữ bảo vật của mình. Điều thay đổi là từ đây dân địa phương không còn buộc phải dựa vào việc mười năm một lần mang lễ vật đến xin bà cứu mùa màng.

Nếu nhìn theo tầng đời sống, đây là chỗ câu chuyện vượt khỏi một cuộc tranh đoạt pháp bảo. Có những vấn đề tồn tại lâu đến mức con người quen sống chung và tạo cả nghi thức quanh nó. Mỗi kỳ lại cầu xin, mỗi kỳ lại được giải tạm, rồi mọi thứ quay về như cũ. Cách ấy có thể giữ cho đời sống tiếp tục, nhưng nó cũng khiến tai họa thành một phần thường lệ của đời sống.

Ngộ Không đến rồi đi. Dân Hỏa Diệm Sơn mới là người phải ở lại. Dập gốc lửa vì vậy có giá trị lớn hơn việc cho người anh hùng qua cửa.

Chính tại điểm này, ý tưởng trong nguồn kể về một “thế lực gia đình” của Ngưu Ma Vương có phần đáng giữ, nhưng cần nói cho chuẩn. Ta quả thật thấy một chuỗi quan hệ: Thiết Phiến Công Chúa nắm pháp bảo mà dân địa phương phải cầu đến. Hồng Hài Nhi từng chiếm Hỏa Vân động và chặn đường thỉnh kinh. Như Ý Chân Tiên giữ Lạc Thai Tuyền, lấy chuyện Hồng Hài Nhi để gây khó. Ngọc Diện có gia sản lớn, Ma Vân động có lực lượng bảo vệ. Ngưu Ma Vương đứng ở giữa với võ lực, danh tiếng, thân thuộc và giao du rộng.

Những mắt xích ấy khiến Ngộ Không khi tới Hỏa Diệm Sơn không chỉ đụng một người cầm quạt. Hắn chạm vào cả một chùm quan hệ đã tích oán từ trước. Chỉ cần gọi đó là “mạng thân thuộc và lợi ích” đã đủ sát văn bản. Gọi nó thành một triều đình riêng hay một thế lực chính trị có chương trình chống Linh Sơn thì phải có bằng chứng mà tác phẩm không đưa ra.

Điều hấp dẫn của Tây Du Ký nằm ngay ở sự vừa đủ ấy. Nhà văn không cần viết một bản đồ quyền lực. Chỉ cần cho người đọc thấy ai là mẹ của ai, ai gọi ai là huynh, ai có tiền, ai cần người bảo hộ, ai giữ quạt, ai ra quân khi chủ động gặp nạn, cả một mạng quan hệ đã tự hiện ra.

Và cũng chính mạng ấy giải thích vì sao cây quạt rất nhỏ lại kéo theo trận chiến rất lớn.

Trong nhà Thiết Phiến, quạt là bảo vật. Dân Hỏa Diệm Sơn lại trông vào nó để có mưa và mùa màng. Đường Tăng cần nó để mở lối sang phía Tây. Thổ Địa coi đó là cơ hội kết thúc hình phạt và hoàn thành pháp chỉ. Còn với Ngưu Ma Vương, chuyện giao quạt bị buộc chặt vào hận con, hận vợ bị lừa và hận người thiếp bị dọa. Một vật mà nhiều người cùng đặt những lợi ích khác nhau lên nó rất khó còn là món đồ có thể mượn bằng vài câu xã giao.

Ngộ Không lại chọn nhiều thủ đoạn khiến lòng tin càng vỡ. Hắn chui vào bụng Thiết Phiến để ép bà. Đáp lại, bà đưa cho hắn một chiếc quạt giả. Chưa dừng ở đó, Ngộ Không còn giả làm chồng bà để lấy quạt thật. Sau đó bị chính lão Ngưu giả Bát Giới lừa lại. Tây Du Ký gần như cố tình cho hai bên trả từng miếng một, để đến cuối cùng người đọc hiểu vì sao việc “nói chuyện cho xong” đã gần như không thể nữa.

Điều còn lại sau khi lửa tắt

Cũng bởi vậy, thu phục Ngưu Ma Vương là kết quả của một chuỗi leo thang, chứ chưa có căn cứ để nói từ đầu Như Lai đã nhất định muốn xóa sổ lão. Phật môn can thiệp mạnh khi Ngộ Không đã đánh lâu mà chưa hạ được đối thủ, còn Đường Tăng vẫn bị giữ trước núi. Na Tra nêu đúng lý do ấy khi truyền lời về hịch của Như Lai và chỉ của Ngọc Đế.

Cách phân biệt ấy giúp câu chuyện không bị biến thành một kế hoạch sắp sẵn từ đầu. Nếu biến mọi gian nan thành một kế hoạch đã sắp kín từ trước, nhân vật sẽ mất phần lựa chọn và trách nhiệm. Dù vợ đã khuyên giao quạt, Ngưu Ma Vương vẫn ra đánh. Về phía Ngộ Không, hắn nhiều lần chọn dùng mưu. Bát Giới thì đánh phá Ma Vân động. Còn Thổ Địa liên tục thúc đẩy việc trừ gốc lửa. Mỗi hành động khiến thế cục đổi đi một chút.

Khi mọi chuyện kết thúc, chẳng ai còn đứng đúng vị trí lúc ban đầu. Ngộ Không lúc đầu chỉ đi mượn quạt, sau cùng lại là người cầm quạt dập hẳn gốc lửa. Thiết Phiến từng nắm quyền ban mưa, rồi sau biến cố lại ẩn danh tu hành khi nhận lại quạt. Còn vị đại vương đi dự yến giờ thành con bò bị dắt bằng mũi. Với Thổ Địa, quãng ngày chịu phạt trông núi cuối cùng cũng có cơ hội khép lại. Người dân địa phương thì thoát khỏi ngọn lửa từng buộc họ phải định kỳ cầu quạt.

Lớp bình giải đời Thanh lại nhìn câu chuyện theo một hướng khác. Lưu Nhất Minh trong Tây Du Ký Bách Hồi Tường Chú đọc Hỏa Diệm Sơn như hỏa tính không được chế, còn Thiết Phiến và cây quạt thuộc về phần chân âm có thể điều hòa hỏa khí. Ông nối các hình tượng với quẻ Tốn, Khôn, với thủy hỏa và công phu tu luyện.

Lối chú giải ấy là một phần lịch sử tiếp nhận rất đáng đọc, vì nó cho thấy người xưa từng đi xa hơn tầng đánh yêu lấy quạt. Tuy vậy, lời chú đời Thanh không nên biến thành lời giải duy nhất của tác giả đời Minh. Hỏa Diệm Sơn trong cốt truyện vẫn là nơi dân không trồng nổi lúa. Ngưu Ma Vương vẫn là một người chồng, người cha, đại yêu có bạn bè và thù oán. Ngọc Diện vẫn có gia sản, nỗi sợ và một cái chết cụ thể.

Khi giữ được cả tầng truyện lẫn tầng bình, ta mới thấy vì sao ba hồi Hỏa Diệm Sơn dày hơn đoạn Hỏa Loại Ao trong truyện thỉnh kinh sớm đến vậy. Một bức tường lửa ngày xưa chỉ cần gọi Thiên Vương là qua. Đến Tây Du Ký trăm hồi, ngọn lửa ấy mang theo quá khứ của Ngộ Không, sinh kế của dân, quyền năng của Thiết Phiến, nỗi đau về Hồng Hài Nhi, chuyện hôn nhân của Ngưu Ma Vương, tài sản của Ngọc Diện, cùng cả một cuộc điều binh từ hai hệ thần Phật.

Nhà văn đã biến một vật cản địa lý thành một nút thắt của nhân tình.

Vì thế, hỏi “tại sao nhất định phải thu phục Ngưu Ma Vương” có thể trả lời ở vài tầng, nhưng không cần tách chúng thành những khẩu hiệu. Xét theo cốt truyện, lão Ngưu là đối thủ trực tiếp chắn đường tới quạt thật và mạnh đến mức Ngộ Không không thể tự hạ. Mục tiêu của cây quạt cũng không dừng ở việc đưa bốn thầy trò qua núi, mà còn phải dập hẳn gốc lửa. Những món nợ với Hồng Hài Nhi, Như Ý Chân Tiên, Thiết Phiến và Ngọc Diện lại khiến thương lượng mỗi lúc một khó. Còn trong kết cấu truyện, lão Ngưu là điểm mà những quan hệ rời rạc từ nhiều hồi trước cùng dồn lại.

Nhưng có lẽ tầng đáng nhớ nhất nằm ở câu hỏi Hỏa Diệm Sơn do ai gây ra. Nguyên tác đặt căn nguyên ấy vào tàn lửa rơi từ lò Bát Quái sau cú phá lò của Tôn Ngộ Không, chứ không đổ lên đầu Ngưu Ma Vương. Rất lâu về sau, người phải vất vả dập hẳn ngọn lửa cũng chính là Tôn Ngộ Không.

Cái vòng ấy khiến cuộc chiến bớt vẻ “người tốt đi dẹp kẻ xấu” và có thêm vị của trách nhiệm. Đại Thánh không chỉ mở đường cho thầy. Hắn đang thu dọn một phần hậu quả từ đời cũ của chính mình. Việc ấy kéo theo những món nợ mới hơn mà hắn cũng góp phần tạo ra. Qua Hỏa Diệm Sơn, quá khứ và hiện tại của Ngộ Không gặp nhau trong cùng một ngọn lửa.

Nếu đem câu chuyện về gần đời sống, có lẽ chúng ta đều từng gặp những “Hỏa Diệm Sơn” như thế. Một vấn đề ban đầu do một quyết định cũ tạo ra, lâu ngày cả nhà hoặc cả tập thể học cách sống vòng quanh nó. Người này giữ chìa khóa, người kia quen cầu nhờ, một mối quan hệ lợi ích mọc lên, rồi ai cũng nghĩ cứ xử lý từng lần là đủ.

Đến khi muốn giải tận gốc, việc khó nhất đôi khi chẳng còn là vấn đề ban đầu. Khó ở những quan hệ, thói quen và quyền lợi đã mọc quanh nó. Càng để lâu, cái gốc càng nhỏ so với đám rễ phụ quấn bên ngoài.

Hỏa Diệm Sơn chỉ cần bốn mươi chín lượt quạt để hết lửa sau khi đã có quạt thật trong tay. Phần gian nan lại nằm ở chỗ làm sao đưa được cây quạt ấy đến trước ngọn núi. Cả ba hồi truyện gần như dành để giải bài toán ấy.

Đó cũng là nét rất phương Đông trong cách kể. Chữa cái ngọn có khi dễ. Tìm về căn nguyên, tháo từng nút nhân tình và chịu trách nhiệm với việc đã gây mới là phần tốn công. Người có bản lĩnh thường không thiếu cách vượt qua một cửa. Người trưởng thành phải học thêm cách để sau khi mình đi qua, cái cửa ấy không tiếp tục thiêu người ở lại.

Sau tất cả những vòng thương lượng, lừa nhau và giao chiến, cuộc đối đầu khép lại ở hình ảnh con bò trắng bị khống chế. Na Tra xỏ dây qua mũi nó. Ngưu Ma Vương bị dẫn về Ba Tiêu động. Thiết Phiến Công Chúa đem quạt ra giao để cứu chồng. Cả một cuộc vây bắt tưởng như chỉ nhằm giành pháp bảo, cuối cùng lại khép bằng việc Ngộ Không dùng quạt dập hẳn gốc lửa rồi trả nó về cho chủ.

Cây quạt cuối cùng trở về tay chủ. Thiết Phiến sau biến cố vẫn còn con đường tu hành. Ngưu Ma Vương cũng giữ được mạng. Thứ biến mất vĩnh viễn là ngọn lửa đã bắt dân chúng phải sống dựa vào một lần ban gió mưa từ mười năm này sang mười năm khác.

Có lẽ vì thế, cảnh đọng lại lâu hơn cả là buổi sáng hôm sau, khi đoàn thỉnh kinh bước trên mặt đất đã mát, dưới chân còn hơi ẩm của trận mưa. Họ đi tiếp, còn người ở lại cũng được một đời sống khác.

Thời lượng của chương trình hôm nay tại Cổ Kim Thư Quán đến đây cũng vừa khép lại. Nếu quý vị thấy cách đọc bám nguyên văn rồi mới mở sang bối cảnh và lời bình này hữu ích, một lượt thích hay chia sẻ sẽ giúp câu chuyện đến với thêm người cùng yêu cổ thư. Quý vị cũng có thể để lại bình luận về Ngưu Ma Vương: theo quý vị, lão đáng trách nhất ở chỗ giữ quạt vì thù riêng, hay vẫn có phần đáng cảm thông vì những món nợ liên tiếp rơi vào gia đình mình?

Nếu muốn tiếp tục đồng hành, quý vị có thể theo dõi Cổ Kim Thư Quán. Hẹn gặp lại quý vị trong chương tiếp theo.