Tây Du Ký: Vì Sao Đường Thái Tông Phải Xuống Địa Phủ Trước Khi Cho Đi Thỉnh Kinh?

Từ địa phủ trở về

Quý vị đang theo dõi chuỗi đọc chậm Tây Du Ký của Cổ Kim Thư Quán. Chuyến đi xuống địa phủ của Đường Thái Tông đã khép lại, và ngay trước lúc đưa vị hoàng đế trở lại cõi người, Thôi phán quan chỉ dặn một câu: dưới âm ty không còn tiếng oán thì trên dương thế mới được hưởng phúc thái bình.

Sau lưng nhà vua là núi Âm Sơn, mười tám tầng địa ngục, cầu Nại Hà và thành Uổng Tử đầy những oan hồn từng chết trong binh lửa. Trước mặt ông lại là cung điện Trường An, bá quan văn võ, luật pháp, kho tàng, ngục thất và muôn dân đang sống. Chỉ một bước qua cửa luân hồi, chuyện quỷ thần bỗng biến thành câu hỏi của người cầm quyền: nếu dân còn oán, vua phải làm gì?

Đọc liền mạch đoạn này, ta thấy câu chuyện cố ý trì hoãn việc đưa Huyền Trang lên đường. Tây Du Ký chưa vội chuyển sang chặng Tây hành. Tiểu thuyết dành hẳn một quãng để kể Đường Thái Tông trở về triều, sửa việc trong nước, xét tù, cứu người cô độc, thả cung nữ, trả món nợ đã vay dưới âm phủ, mở đàn Thủy Lục, nghe cuộc tranh biện giữa Phó Dịch và Tiêu Vũ, rồi mới gặp Quan Âm và quyết định cầu Đại Thừa chân kinh. Hành trình sang Tây Thiên vì thế không mọc lên từ một mệnh lệnh đơn độc của Linh Sơn. Trong cõi người, phải có một vị hoàng đế tiếp nhận vấn đề, biến nó thành quốc sự và cử một con người thật sự bước ra khỏi cửa quan.

Hôm nay, chúng ta sẽ lần theo đúng mắt xích ấy. Nguyên văn tiểu thuyết sẽ được đặt cạnh sử liệu đời Đường, còn lời bình và giả thuyết đời sau sẽ được giữ đúng vị trí của chúng. Có những chỗ câu chuyện cố ý thay đổi lịch sử rất mạnh. Chính những thay đổi đó mới giúp ta hiểu nhà văn muốn xây dựng một Đường Thái Tông như thế nào trong thế giới Tây Du Ký.

Khi hoàn hồn, Thái Tông không lập tức cho dựng chùa thật lớn để mong chuộc lại những gì đã thấy dưới địa phủ. Việc đầu tiên của ông là lên điện nghe quần thần, rồi truyền đại xá. Sau đó nhà vua sai tra những trọng phạm đang chờ xử tử. Tiểu thuyết kể có hơn bốn trăm người bị án treo cổ hoặc chém. Ông cho họ tạm trở về, từ biệt cha mẹ anh em, giao lại gia sản cho thân thuộc, hẹn đến năm sau quay lại chịu hình. Tiếp đó là bảng cứu giúp người cô độc, rồi việc tra trong cung có ba nghìn cung nữ và cho họ ra ngoài để lập gia thất.

Những con số ấy thuộc thế giới tiểu thuyết, không nên bê nguyên sang sử sách như chứng cứ về một lần cải cách có thật của Đường Thái Tông. Nhưng xét trong kết cấu câu chuyện, chúng rất có ý nghĩa. Nhà vua vừa đi qua nơi mà mọi lời than đều được biến thành hồ sơ nghiệp báo. Trở về dương thế, ông bắt đầu nhìn vào những nơi quyền lực của mình có thể tạo ra oán khí: nhà ngục, cung cấm, người bơ vơ, những món nợ chưa trả. Thôi phán quan nói phải sửa mọi điều bất thiện, và nhà vua đáp lại bằng hành động trong phạm vi mình cai quản.

Có một tờ bảng của Thái Tông trong truyện còn nói thẳng đến mức rất dễ bị bỏ qua. Đại ý rằng lòng đã làm việc từ thiện thì hà tất chỉ gắng sức xem kinh, còn ý đã muốn hại người thì đọc cả một tạng Như Lai cũng uổng. Câu văn ấy nằm ngay trước khi triều đình mở rộng Phật sự. Nó giống như một chiếc chốt giữ cho câu chuyện khỏi trượt thành lời tuyên truyền đơn giản rằng cứ đọc thật nhiều kinh là xã hội sẽ tự nhiên tốt đẹp.

Nếu quý vị đứng ở vị trí Đường Thái Tông lúc ấy và chỉ được chọn một việc trước tiên, quý vị sẽ chọn mở đại pháp hội để cầu siêu, hay sửa ngay những điều đang gây oán trong đời sống? Hãy để lại lựa chọn ở phần bình luận. Tây Du Ký cho nhà vua làm cả hai, nhưng thứ tự trước sau của nó rất đáng để suy nghĩ.

Việc thứ tự này quan trọng vì nó làm rõ một tầng mà nhiều bản kể hiện đại dễ bỏ qua. Đường Thái Tông không trở về từ địa phủ với tâm thế giao hết trách nhiệm cho thần Phật. Ông biết cõi âm có luật của cõi âm, nhưng dương gian vẫn có trách nhiệm của người chủ trị. Trong tờ sớ phản Phật về sau, Phó Dịch có một câu rất mạnh: Hình đức uy phúc hệ chi nhân chủ, hình phạt, ân đức, uy quyền và phúc lợi gắn với người làm chủ nhân gian. Lạ thay, dù tiểu thuyết để Phó Dịch đứng ở phía phản đối Phật giáo, một phần ý ấy lại vang đúng vào những gì Thái Tông vừa làm.

Tây Du Ký ở chỗ này trở nên thú vị hơn một cuộc phân phe. Phó Dịch có thể sai trong mắt những nhân vật ủng hộ Phật pháp, nhưng câu hỏi ông ném ra vẫn còn đó: nếu người cai trị dùng tôn giáo để thay cho bổn phận trị dân, vậy ai chịu trách nhiệm đối với hình luật, thuế dịch, oan khuất và đời sống thực tế? Tiểu thuyết không trả lời bằng một bài nghị luận. Nó đã cho Thái Tông sửa việc trước khi tranh luận bắt đầu.

Sau đó mới đến Thủy Lục đại hội. Lý do bề mặt rất rõ: Thái Tông đã hứa với những oan hồn ở thành Uổng Tử sẽ làm pháp sự siêu độ. Thôi phán quan cũng dặn phải mở hội. Vì vậy nếu nói nhà vua tự nhiên nảy ra một kế hoạch dùng Phật giáo để thay đổi toàn bộ nền tư tưởng của Đại Đường thì hơi đi xa hơn văn bản. Trong truyện, động cơ khởi đầu vẫn là lời hứa với người chết và khát vọng giảm oán khí.

Nhưng pháp hội vừa được chuẩn bị, một cuộc tranh luận về đạo trị nước lập tức nổ ra. Thái Tông giao cho Thái sử thừa Phó Dịch tuyển tăng. Phó Dịch không chịu làm theo một cách ngoan ngoãn. Ông dâng sớ xin ngăn Phật giáo, cho rằng Phật pháp từ Tây Vực không đặt nặng đạo vua tôi, cha con, đem chuyện ba đường dữ và sáu nẻo luân hồi ra để mê hoặc người thiếu hiểu biết, nhắc chuyện kiếp trước kiếp sau để cầu phúc, rồi khẳng định sống chết, sống lâu hay chết sớm vốn do tự nhiên, còn hình phạt, ân đức, uy quyền và phúc lợi thuộc về người cầm quyền.

Đoạn sớ ấy nghe rất giống một văn bản lịch sử vì nó quả thật dựa trên một nhân vật có thật và một cuộc tranh luận có thật. Tuy nhiên, ranh giới giữa truyện và sử phải được giữ thật chắc. Cựu Đường thư chép rằng Phó Dịch quê ở Nghiệp, Tương Châu, giỏi thiên văn lịch số, từng làm Thái sử lệnh. Vào năm Vũ Đức thứ bảy, dưới triều Đường Cao Tổ, ông dâng sớ xin trừ bỏ Phật giáo. Nhiều câu trong bản sớ của Tây Du Ký lấy rất gần tinh thần của sử liệu ấy.

Điểm khác biệt nằm ở thời gian và bối cảnh. Cuộc phản Phật nổi tiếng của Phó Dịch trong sử diễn ra dưới thời Cao Tổ, chứ không phải một cuộc đối đầu hoàn toàn mới do Thái Tông dựng lên ở năm Trinh Quán thứ mười ba. Cựu Đường thư còn kể Cao Tổ đã có lúc muốn theo lời Phó Dịch, chỉ vì chuyển giao ngôi vua mà việc ấy dừng lại. Đến thời Thái Tông, Phó Dịch vẫn tiếp tục phản đối Phật giáo, và sử sách thậm chí có câu cho thấy hoàng đế khá cho lời ấy là đúng ở một cuộc đối đáp khác.

Chi tiết này làm bức tranh lịch sử phức tạp hơn rất nhiều. Đường Thái Tông ngoài đời không thể bị ép vào hình tượng một ông vua chỉ đứng hẳn về một phía, nghe Phó Dịch là nổi giận, nghe Tiêu Vũ là hoàn toàn thuận theo. Quan hệ giữa triều đình đầu Đường với Phật giáo, Đạo giáo và Nho học là một trường cân nhắc lâu dài, liên quan tín ngưỡng, lễ chế, tài chính, nhân lực và uy quyền nhà nước.

Tiểu thuyết lại chủ động nén những tranh luận ấy vào một cảnh sân rồng. Phó Dịch dâng sớ. Tiêu Vũ bước ra bảo vệ Phật pháp, nói Phật là bậc thánh, giáo pháp khuyến thiện ngăn ác, âm thầm trợ giúp quốc gia. Phó Dịch lập tức công kích từ chữ hiếu và chữ trung: người xuất gia bỏ cha mẹ, một kẻ áo vải lại có thể đứng ngoài trật tự quân thần, vậy trái lễ ở đâu? Tiêu Vũ đáp bằng một câu nổi tiếng rằng địa ngục chính dành cho hạng người như Phó Dịch.

Nếu chỉ nghe lời đôi bên, người ta dễ nghĩ đây là trận quyết đấu giữa hai hệ tư tưởng và tiểu thuyết đã chọn Phật bỏ Nho. Nhưng ngay sau đó Thái Tông còn hỏi thêm Trương Đạo Nguyên và Trương Sĩ Hành. Hai người đưa ra lời biện hộ có một cụm rất đáng chú ý: tam giáo đều tôn quý, không thể hủy bỏ. Trong chính cảnh mà Phật giáo giành ưu thế để mở pháp hội, văn bản vẫn giữ lại ý niệm tam giáo cùng tồn tại.

Vì vậy, nói Thủy Lục đại hội là một cuộc đấu thầu học thuyết để nhà vua tìm hệ tư tưởng mới nghe rất hấp dẫn, song nên xem đó là cách bình giải hiện đại. Nguyên tác chưa nói Thái Tông muốn phế bỏ nền tảng cũ rồi thay bằng một học thuyết duy nhất. Hình ảnh hợp với văn bản hơn là một triều đình đang tìm thêm phương thuốc đạo đức cho một vấn đề mà luật pháp và quyền lực hữu hình chưa giải hết: oán của người chết, sợ hãi của người sống, thiện ác trong lòng dân và câu hỏi làm sao khiến người ta tự nguyện hướng thiện.

Nỗi oan dưới âm ty trở thành việc của dương gian

Sau cuộc tranh luận, Tây Du Ký đẩy xung đột thêm một nấc. Triều đình đặt ra phép rằng ai hủy tăng báng Phật thì chặt cánh tay. Đây là chi tiết của tiểu thuyết. Không thể lấy câu ấy làm chứng rằng nhà Đường thật sự ban một đạo luật đúng như vậy trong thời điểm này. Khi tiểu thuyết hóa lịch sử, người viết có quyền đẩy xung đột đến chỗ sắc nét. Người đọc thì phải biết lúc nào mình đang ở trong văn chương.

Phó Dịch ngoài đời cũng đáng được nhìn kỹ hơn hình ảnh một kẻ ngoan cố phản Phật. Ông nghiên cứu thiên văn, lịch số, từng dâng phương pháp đo thời gian, chú Lão Tử, lại tập hợp những lời bài Phật từ Ngụy Tấn về sau thành Cao Thức truyện gồm mười quyển. Tên sách là Cao Thức truyện, không phải Cao Tăng truyện như một số bản kể nhầm. Cựu Đường thư còn ghi một nét rất lạ: dù học các sách âm dương thuật số, ông lại không tin chúng một cách dễ dãi.

Ông sống đến năm Trinh Quán thứ mười ba, thọ tám mươi lăm tuổi. Trước lúc mất còn dặn con học Lão Trang và lục kinh của Chu Khổng, chớ theo Phật giáo. Ông từng tự làm lời mộ chí đùa rằng mình là người của núi xanh mây trắng, vì say rượu mà chết. Một con người như vậy khó thu gọn thành vai phản diện tư tưởng. Chính sự cứng cỏi ấy mới khiến việc tiểu thuyết đưa ông vào triều tranh luận có sức nặng.

Năm mất của Phó Dịch lại trùng với mốc Trinh Quán thứ mười ba mà Tây Du Ký chọn cho Thủy Lục đại hội. Từ đây có người suy đoán tác giả cố tình đợi Phó Dịch chết rồi mới cho kế hoạch cầu kinh được thông qua. Cách nói ấy không đứng vững nếu bám sát cốt truyện, bởi Phó Dịch vẫn đang sống, dâng sớ và tranh biện ngay trong mạch sự kiện năm ấy. Sự trùng khớp niên đại rất đáng để lưu ý, nhưng chưa đủ chứng minh một dụng ý phải chờ ông chết.

Đến đây, câu hỏi về Đường Thái Tông bắt đầu đổi dạng. Ông có phải nhân vật chính thật sự của Tây Du Ký hay không? Nếu nói cả bộ truyện, câu trả lời quá mạnh. Sau khi Huyền Trang ra khỏi cửa quan, trục kể chuyện rõ ràng thuộc về thầy trò đi lấy kinh, nhất là Tôn Ngộ Không. Nhưng nếu chỉ xét đoạn chuyển từ địa phủ sang hành trình Tây Thiên, Thái Tông đúng là chiếc bản lề của toàn bộ cõi người. Như Lai muốn truyền kinh, Quan Âm có thể tìm người, Huyền Trang có thể có căn duyên, nhưng hành trình chỉ biến thành một quốc sự sau quyết định của hoàng đế.

Chức năng ấy càng rõ khi nhìn vào cách tuyển Huyền Trang. Triều đình không chỉ định ngay một cái tên. Truyện kể các quan tụ tập tăng nhân, lần lượt xét chọn, rồi đưa Trần Huyền Trang ra trước ngự tiền vì gốc tích tốt, đức hạnh cao, thông kinh điển. Thái Tông nghe tên còn suy nghĩ, nhận ra đây là con của Trần Quang Nhụy, rồi mới phong chức tăng cương và giao làm đàn chủ.

Song phía sau cuộc tuyển chọn của triều đình lại có một tầng trời. Quan Âm vâng lệnh Như Lai đến Trường An tìm thiện nhân đi lấy kinh. Nguyên tác nói Bồ Tát dò xét đã lâu mà chưa gặp người thật sự có đức hạnh. Khi nghe Thái Tông mở đại hội và nhìn thấy pháp sư đàn chủ, Bồ Tát nhận ra đó chính là Giang Lưu Nhi, tức Kim Thiền Tử giáng sinh, vị trưởng lão mà trước kia mình từng dẫn đi đầu thai, nên rất vui mừng.

Đoạn này không chứng minh rằng cuộc tuyển chọn hoàn toàn không có thiên định. Nó cũng chưa cho phép ta nói mọi việc đã được sắp đặt bằng một danh sách kín từ trước. Tiểu thuyết cố tình đặt hai lối vận hành chồng lên nhau: ở nhân gian, Huyền Trang phải được chọn vì đức hạnh và học vấn; ở tầng Phật môn, ông vốn là Kim Thiền Tử chuyển sinh. Một người vừa phải xứng đáng trong mắt triều đình, vừa phải đúng căn duyên trong trật tự thần thoại.

Chính kiểu chồng tầng ấy khiến Tây Du Ký không dễ bị rút thành một phép tính quyền lực. Nếu mọi việc chỉ là Quan Âm xếp sẵn người nhà thì cảnh tuyển tăng thành thừa. Nếu mọi việc chỉ là thi tuyển công khai thì thân phận Kim Thiền Tử lại thành thừa. Nhà văn giữ cả hai để nói về một ý quen thuộc của phương Đông: cơ duyên có thể có từ trước, nhưng khi đi vào cõi người, nó vẫn phải bước qua phẩm hạnh, lựa chọn và trách nhiệm.

Quan Âm sau đó đem cà sa gấm và tích trượng chín vòng ra phố. Bồ Tát hóa thành một vị tăng ghẻ lở, đưa giá rất cao. Những người không hiểu chỉ cười chê. Tiêu Vũ gặp trên đường, nghe giải thích rồi dẫn hai vị tăng lạ vào cung. Trước điện, Quan Âm và Mộc Xoa đứng dưới thềm mà không theo đủ nghi thức triều đình. Thái Tông cũng chưa biết họ là ai.

Nhà vua hỏi giá. Quan Âm nói cà sa giá năm nghìn lạng, tích trượng hai nghìn lạng. Sau khi nghe Thái Tông bảo muốn mua để ban cho Huyền Trang, Bồ Tát lại nói gặp người kính Tam Bảo, thấy thiện mà vui theo thì nguyện tặng, không lấy tiền. Chính ở đây có một chi tiết nhỏ mà nguồn kể hiện đại thường đẩy thành phép thử của Quan Âm đối với hoàng đế.

Nguyên tác không gọi đó là một cuộc sát hạch. Ta nên giữ sự thận trọng ấy. Nhưng hành vi của Thái Tông quả thật tự nó bộc lộ phẩm chất. Ông vội giữ người bán lại và hỏi: trước đã nói giá rõ ràng, nay thấy trẫm là vua mà nhất định không lấy tiền, chẳng lẽ muốn thiên hạ cho rằng trẫm dựa ngôi cao để cưỡng đoạt đồ của ngươi? Ông đòi trả đủ giá.

Một ông vua trong truyện vừa từ địa phủ trở về, đã thấy oan hồn chết vì bạo lực, rồi ở dương gian lại dè chừng ngay cả khả năng mình mang tiếng ép một người bán hàng. Cảnh ấy rất nhỏ so với pháp hội nghìn tăng, nhưng giá trị đạo đức lại cụ thể hơn nhiều. Quyền lực thường tự cho mình quyền nhận. Thái Tông trong cảnh này cố giữ một đường biên: của người khác vẫn là của người khác, dù người đứng trước mặt mình chỉ mang hình một nhà sư rách rưới.

Quan Âm tiếp tục từ chối tiền và ca ngợi nhà vua có đức sáng, biết hướng thiện. Ta có thể đọc đây như một lời xác nhận rằng Thái Tông đã vượt qua một phép thử vô hình, miễn là nhớ đó là cách bình từ hành động, không phải tên gọi do nguyên tác đặt sẵn. Bồ Tát cũng không nhận yến chay rồi rời đi. Vật báu cuối cùng được ban cho Huyền Trang.

Nếu đang theo dõi chuỗi đọc Tây Du Ký này, quý vị có thể lưu bài vào danh sách phát để khi trở lại vẫn nối đúng mạch từ Đường Thái Tông, Thủy Lục đại hội đến lúc Huyền Trang ra cửa quan. Những chi tiết ở vài hồi liền nhau soi sáng lẫn nhau rất rõ.

Đến ngày chính hội, một nghìn hai trăm tăng tụ ở Hóa Sinh tự. Huyền Trang ngồi trên đài, lần lượt niệm Thụ Sinh Độ Vong kinh, giảng An Bang Thiên Bảo triện, rồi tuyên Khuyến Tu Công quyển. Quan Âm đang lẫn trong đám đông bỗng bước tới, đập vào bảo đài và hỏi lớn: hòa thượng chỉ biết giảng pháp Tiểu Thừa, có biết Đại Thừa chăng?

Đoạn này thường bị diễn giải rất mạnh. Có người nói ba thứ Huyền Trang đang giảng thực ra chẳng phải kinh Phật, chỉ là bảo quyển dân gian, gần với trò kể chuyện mua vui; từ đó suy ra Tiểu Thừa trong truyện là thứ văn hóa bình dân thấp kém, còn Đại Thừa là một hệ tư tưởng trị quốc cao hơn. Cách giải ấy có sức gợi nhưng đang trộn nhiều tầng bằng chứng với nhau.

Trước hết, bản thân Tây Du Ký gọi chúng bằng ba tên khác nhau: kinh, triện và quyển. Những danh xưng ấy đã cho thấy ngôn ngữ tôn giáo trong truyện không thuần một màu. Triện dễ gợi đến văn thư phù lục và truyền thống Đạo giáo; công quyển lại gần các hình thức khuyến thiện phổ biến. Văn học tôn giáo thời Minh vốn có sự đan xen mạnh giữa Phật, Đạo và tín ngưỡng dân gian.

Nhưng từ đó nhảy thẳng đến kết luận cả ba đều là bảo quyển lịch sử thì chưa đủ chắc. Bảo quyển là một dòng văn bản tôn giáo dân gian có lịch sử hình thành phức tạp, giới nghiên cứu còn từng tranh luận về mốc xuất hiện và quan hệ của nó với biến văn, tục giảng. Chỉ một chữ quyển trong tên gọi chưa thể biến mọi văn bản được nhắc đến thành cùng một thể loại.

Hơn nữa, chính Quan Âm gọi phần Huyền Trang đang giảng là Tiểu Thừa giáo pháp. Đây là cách phân loại của thế giới tiểu thuyết. Trong lịch sử Phật học, quan hệ giữa các truyền thống Đại Thừa và những bộ phái bị gọi là Tiểu Thừa phức tạp hơn rất nhiều, không thể dùng một cảnh Tây Du Ký làm định nghĩa giáo lý. Nhà văn đang cần một bậc thang kể chuyện: thứ đang có ở Trường An chưa đủ cho mục tiêu siêu độ mà Bồ Tát đặt ra, nên phải đi tìm một kho tàng khác ở Đại Lôi Âm tự.

Quan Âm còn dùng một cụm từ mang dấu vết Đạo gia. Bồ Tát chê pháp hiện tại chỉ có thể hỗn tục hòa quang. Cụm ấy gợi rất gần thành ngữ hòa quang đồng trần bắt nguồn từ Lão Tử, nghĩa là thu bớt ánh sáng sắc cạnh, hòa cùng bụi đời. Một vị Bồ Tát dùng ngôn ngữ có gốc Đạo gia để phân biệt Tiểu Thừa với Đại Thừa ngay tại pháp hội của hoàng đế. Chỉ riêng chi tiết đó đã cho thấy thế giới Tây Du Ký quen trộn kho từ vựng của tam giáo hơn là dựng những bức tường tuyệt đối.

Một hoàng đế phải thay đổi điều gì?

Khi Quan Âm bị lính kéo vào gặp Thái Tông, nhà vua nhận ra vị tăng đã tặng cà sa. Ông hỏi vì sao lại quấy pháp hội. Bồ Tát nói pháp Huyền Trang giảng không độ được người chết thăng thiên, còn mình biết Đại Thừa tam tạng ở Thiên Trúc, Đại Lôi Âm tự, có thể giải trăm mối oan, tiêu trừ những tai họa vô cớ. Thái Tông lập tức mời lên đài.

Rồi cảnh thần thoại bùng mở. Hai vị tăng xấu xí bay lên không, Quan Âm hiện nguyên thân, Mộc Xoa đứng cạnh. Cả chùa quỳ xuống. Một bài kệ từ trên trời rơi xuống, chỉ rõ Tây phương có diệu văn, đường xa mười vạn tám nghìn dặm, ai chịu đi thì có thể cầu chân kinh. Thái Tông lập tức cho dừng pháp hội, chờ khi lấy được Đại Thừa kinh trở về sẽ lại tu thiện quả.

Nếu muốn nhìn Đường Thái Tông như người thúc đẩy một cuộc đổi mới, khoảnh khắc này mới là trọng tâm. Nhà vua đã có sẵn một nghi lễ, có tăng đoàn đông đảo, có đàn chủ được triều đình tuyển kỹ, có kinh văn đang được giảng. Khi nghe rằng những thứ ấy chưa đủ, ông không bảo cứ làm như cũ vì triều đình đã bỏ công chuẩn bị. Ông cho dừng lại và hỏi ngay: ai dám đi lấy thứ mà chúng ta còn thiếu?

Tinh thần ấy gần với chữ tri quá năng cải hơn là ham chuộng cái mới. Biết chỗ chưa đủ thì sửa. Một người nắm quyền rất dễ yêu những công trình đã mang tên mình, bởi thừa nhận thiếu sót đồng nghĩa thừa nhận quyết định trước chưa hoàn chỉnh. Thái Tông trong truyện lại có khả năng dừng một đại hội đang diễn ra giữa kinh thành khi xuất hiện lý do đủ mạnh.

Nhưng cũng cần nói thêm: bằng chứng mà nhà vua nhận được không chỉ là lời tranh luận. Quan Âm đã hiện thánh ngay trước mắt toàn thành. Thế giới Tây Du Ký cho phép thần tích trở thành chứng cứ trực tiếp. Vì vậy, đừng biến phản ứng của Thái Tông thành một mẫu nghị luận thuần lý của người đời nay. Ông đang sống trong một vũ trụ nơi âm phủ, long vương, Bồ Tát và luân hồi đều hiện hữu thật trong cốt truyện.

Huyền Trang bước ra nhận việc. Ông nói nguyện vì bệ hạ lấy chân kinh, cầu cho giang sơn bền vững. Thái Tông rất vui, đỡ ông dậy, nói nếu thật sự tận trung chẳng sợ đường xa thì nguyện kết nghĩa anh em. Hai người đến trước Phật làm lễ, từ đó Huyền Trang thành ngự đệ thánh tăng. Đây là chỗ quan hệ giữa hoàng quyền và hành giả được đóng dấu bằng nghi thức.

Sau đó Huyền Trang về chùa, các đồ đệ hỏi có thật muốn đi không. Ông thừa nhận Tây Thiên mịt mờ, cát hung chưa biết. Rồi nói một câu rất đáng nhớ: mình đã phát hoằng thệ, không lấy được chân kinh thì nguyện chịu trầm luân; đại để lại vì đã chịu ân sủng của vua, không thể không tận trung báo quốc.

Nguồn kể hiện đại thường lấy nửa sau câu ấy để kết luận Huyền Trang đi Tây Thiên chủ yếu vì quốc gia, chứ chưa chắc vì Phật pháp. Cách cắt như vậy làm nghèo nhân vật. Nguyên văn đặt hai động lực cạnh nhau: lời đại nguyện tôn giáo và nghĩa báo quốc. Ông vừa là tăng nhân, vừa là thần dân trong thế giới truyện. Hai bổn phận ấy ở đây không loại trừ nhau.

Đó cũng là lý do Thái Tông gọi ông là ngự đệ. Một chuyến cầu pháp vốn có thể là việc riêng của tăng nhân nay được gắn vào quan hệ thân tộc tượng trưng với hoàng đế. Nhà vua cấp thông quan văn điệp, bảo ấn, ngựa, người hầu, bình bát, đích thân tiễn đến cửa quan. Khi chén rượu tiễn hành được đưa ra, Huyền Trang còn từ chối vì giới luật. Thái Tông bảo đây là rượu chay, rồi bốc một nhúm đất quê bỏ vào chén, dặn thà yêu một nhúm đất bản hương còn hơn vạn lạng vàng nơi đất khách.

Hình ảnh nhúm đất ấy quan trọng hơn lời ca tụng giang sơn. Nó nói rõ chuyến đi mang một sợi dây quay về. Huyền Trang không được sai đi để bỏ Đại Đường theo Tây Thiên. Ông đi để mang thứ thiếu về cho quê hương. Trong cấu trúc này, việc thỉnh kinh là hành trình ra ngoài rồi trở lại, tiếp nhận rồi chuyển hóa, chứ không phải phủ nhận toàn bộ cái đang có trong nước.

Và chính ở đây sử liệu tạo ra một cú soi rất mạnh. Huyền Trang lịch sử không khởi hành theo cách tiểu thuyết kể. Đại Đường Đại Từ Ân tự Tam Tạng pháp sư truyện, bộ truyện ký đời Đường do Huệ Lập và Ngạn Tông truyền lại, ghi trong biểu văn của chính Huyền Trang sau khi trở về rằng ông đã rời đi vào năm Trinh Quán thứ ba, mạo việt hiến chương tư vãng Thiên Trúc, nghĩa là vượt qua phép nước, tự mình đi Thiên Trúc.

Năm Trinh Quán thứ ba và năm Trinh Quán thứ mười ba cách nhau một thập niên. Một bên là vị tăng đi cầu pháp khi chưa có sắc mệnh hộ tống như tiểu thuyết. Một bên là ngự đệ mang quốc thư, được hoàng đế tiễn khỏi cửa quan. Khác biệt ấy quá lớn để coi là sơ suất nhỏ.

Nhà văn đã biến một chuyến cầu pháp có tính cá nhân và từng vượt qua lệnh hạn chế xuất cảnh thành một sứ mệnh được đế quốc bảo trợ ngay từ đầu. Nếu muốn tìm bằng chứng rằng Đường Thái Tông được nâng vai trong Tây Du Ký, chứng cứ ấy chắc hơn nhiều suy đoán quanh những lời thoại nhỏ. Tiểu thuyết chủ động đưa hoàng đế vào vị trí người ủy thác chuyến đi.

Tất nhiên, Huyền Trang lịch sử về sau có quan hệ rất sâu với triều đình sau khi trở về. Ông dâng biểu, được tiếp kiến, dịch kinh dưới sự bảo trợ của nhà nước. Nhưng điểm khởi hành vẫn khác. Việc tiểu thuyết chuyển sự bảo trợ ấy về trước chuyến đi khiến toàn bộ câu chuyện có một hình thái mới: hành giả mang theo mệnh lệnh của quốc gia từ phút đầu.

Vì vậy, nói Thái Tông là người tiêu dùng cuối cùng của chân kinh có phần đúng mà cũng có phần hẹp. Ông là người yêu cầu mang kinh về, là người mở cửa chính trị cho hành trình, là biểu tượng của triều đình sẽ tiếp nhận thành quả. Nhưng chân kinh trong kết truyện đâu chỉ dành cho một người ngồi trên ngai. Nó được mang về Đông Thổ để lưu truyền, và lý do ban đầu của cả mạch truyện vẫn gắn với chúng sinh nhiều tranh chấp, oan hồn và nhu cầu hướng thiện.

Nếu dùng hình ảnh chiếc cầu, Thái Tông là mố cầu ở phía Đông. Như Lai là nơi phát nguồn ở phía Tây. Quan Âm nối ý chỉ của Linh Sơn với nhu cầu của Trường An. Huyền Trang và ba đồ đệ mới là những người bước suốt chiều dài cây cầu ấy. Mỗi vị trí có chức năng riêng. Gọi một mắt xích là nhân vật chính thật sự dễ tạo cảm giác mạnh, nhưng hiểu đúng chức năng của từng người lại làm cấu trúc truyện sáng hơn.

Thế còn ý tưởng rằng Thái Tông đang tìm một hệ tư tưởng mới để trị nước? Ta có thể giữ nó như một cách đọc, nếu bớt tuyệt đối hóa. Sau khi trở về từ âm phủ, nhà vua quả thật quan tâm sâu đến việc làm sao để dương gian bớt oán, dân hướng thiện và giang sơn bền vững. Đại Thừa kinh được giới thiệu bằng công năng giải oan, độ khổ, tăng thọ và dẫn người ra khỏi mê lầm. Với một hoàng đế, những lời ấy tất nhiên mang nghĩa xã hội chứ không chỉ riêng chuyện tu hành cá nhân.

Tuy nhiên, tiểu thuyết chưa hề cho Thái Tông phá bỏ Nho lễ, giải tán Đạo quán hay tuyên bố từ nay chỉ dùng Phật pháp cai trị. Ngay cuộc tranh luận ở triều cũng có lời khẳng định tam giáo không thể hủy. Bản thân những biện pháp đầu tiên của ông sau hoàn hồn lại là việc trị nước rất đời thường: xét án, giải phóng người trong cung, cứu giúp người cô độc, không nơi nương tựa, trả nợ, giữ chữ tín.

Có lẽ điểm sâu hơn nằm ở chỗ nhà vua không tìm một giáo điều để thay thế trách nhiệm. Ông tìm thêm một tầng giáo hóa cho phần mà hình luật khó chạm tới. Luật pháp xử được kẻ phạm tội. Với một đạo ân xá, cửa ngục có thể mở. Cung nữ cũng có thể được trả về đời sống bên ngoài bằng một chiếu chỉ. Nhưng muốn người ta tự thấy hổ thẹn trước việc ác, tự tin rằng thiện có ý nghĩa, tự nguyện bớt tham bớt bạo, triều đình thời cổ thường cần lễ, nhạc, giáo hóa và tín ngưỡng cùng tác động.

Ở đây, Phật giáo trong Tây Du Ký được đưa vào đúng vùng ấy. Song truyện cũng tự đặt giới hạn bằng tờ bảng của Thái Tông: lòng muốn hại người thì đọc kinh vẫn vô ích. Đạo lý không thể cứu một người chỉ nhét chữ vào miệng mà không đổi hành vi. Nếu mang câu này ra đời sống hôm nay, nó vẫn còn sắc. Một cơ quan có thể treo đầy quy tắc, một gia đình có thể nói rất nhiều lời đạo đức, một người có thể thuộc cả kho sách; giá trị chỉ xuất hiện khi cách đối xử với người khác thay đổi.

Cũng từ đó, câu của Thôi phán quan âm ty không tiếng oán thì dương thế mới hưởng thái bình nên được hiểu rộng hơn nỗi sợ ma quỷ. Oán là dấu hiệu của những món nợ chưa được xử lý. Trong truyện, có nợ của chiến tranh ở thành Uổng Tử, nợ tiền của Tướng Lương dưới âm phủ, nợ của người chết không ai siêu độ, nợ của những người bị giữ trong cung, nợ của người chờ án. Thái bình không được miêu tả như trời tự rơi xuống. Nó gắn với việc người có quyền chịu nhìn vào những món nợ ấy.

Một trong những chi tiết đẹp nhất là chuyện trả tiền cho Tướng Lương. Dưới âm phủ, Thái Tông cần một kho vàng bạc để phân phát cho oan hồn mở đường, Thôi phán quan bảo ông vay của một người dương thế tên Tướng Lương. Khi trở về, nhà vua sai Úy Trì Cung mang vàng bạc đến trả. Tướng Lương lại không dám nhận vì cho rằng mình chỉ đốt vàng mã làm việc thiện, nào có cho hoàng đế vay tiền thật. Cuối cùng số tiền được dùng để dựng chùa và lập đền thờ cho ông ngay khi ông còn sống.

Từ quốc sự đến đại lễ Thủy Lục

Bỏ lớp thần dị sang một bên, hành động cốt lõi rất rõ: lời hứa ở nơi chẳng ai trên dương thế kiểm chứng được vẫn được thực hiện. Một vị vua đủ quyền để giả vờ quên chuyện đã xảy ra trong giấc chết, nhưng truyện bắt ông trả nợ. Chữ tín không phụ thuộc vào việc chủ nợ có đủ sức đòi hay không.

Cà sa của Quan Âm cũng lặp lại cùng một mô thức. Người bán đã nói tặng, Thái Tông vẫn sợ mang tiếng cưỡng lấy. Hai cảnh đứng cạnh nhau tạo thành một đường dây nhất quán: sau khi trở về từ nơi ghi mọi khoản thiện ác, nhà vua trở nên đặc biệt nhạy với ranh giới giữa được cho và tự tiện lấy. Quyền lực muốn có đức trước hết phải biết có những thứ mình có thể lấy mà vẫn không nên lấy.

Sự chuyển biến ấy trước hết diễn ra trong chính nhân vật. Hai chữ cách mạng về học thuyết sẽ khiến ý nghĩa đi xa hơn những gì văn bản cho thấy. Thái Tông được kéo từ vị thế người giành và giữ thiên hạ bằng chiến tranh sang vị thế người phải nhìn hậu quả của bạo lực từ phía những kẻ đã chết. Ở thành Uổng Tử, các oan hồn gọi thẳng tên Lý Thế Dân và đòi mạng. Một vị hoàng đế trên dương gian có thể được tung hô là minh quân, xuống âm phủ lại phải bước qua tiếng kêu của người thua trận.

Cảnh ấy chạm vào một vết rất nhạy của hình tượng Đường Thái Tông. Tây Du Ký không viết sử về biến Huyền Vũ Môn, nhưng để cha Lý Uyên, anh Kiến Thành và em Nguyên Cát xuất hiện dưới âm phủ, trong đó Kiến Thành và Nguyên Cát xông tới kéo đánh, đòi mạng. Tiểu thuyết đưa quá khứ tranh ngôi và máu trong hoàng thất vào vùng mà quyền lực hoàng đế không còn che được tất cả.

Từ đó, việc Thái Tông muốn giang sơn vĩnh cố có thêm một sắc khác. Giang sơn bền không chỉ nhờ thắng trận. Người chết cũng có ký ức trong vũ trụ của truyện. Oan khuất bị đẩy xuống đáy vẫn có ngày trở lại thành tiếng gọi. Thôi phán quan vì thế mới nối trực tiếp việc giảm oán với phúc thái bình và dòng dõi lâu bền.

Nếu đem mạch này soi vào bối cảnh người viết Tây Du Ký sống trong xã hội đế chế đời sau, ta có thể hiểu vì sao nhiều độc giả muốn đọc nó như lời nhắc các hoàng đế thời Minh. Suy đoán ấy không vô lý. Một tiểu thuyết viết về minh quân đời Đường, quan lại, tôn giáo, thuế dịch, yêu quái có chủ, thần tiên có cơ cấu, rất dễ mang tiếng vọng của đời sống chính trị mà người viết quen biết.

Nhưng cần dừng ở đúng ranh giới. Không có một câu nguyên tác nào nói thẳng rằng Thái Tông là chiếc gương được dựng riêng để mắng một vị vua Minh cụ thể, càng không đủ chứng cứ để gán từng nhân vật thành mật mã của từng người lịch sử. Ta có thể nói văn bản mở ra khả năng phê bình quyền lực. Ta cũng có thể thấy hình mẫu minh quân được đặt cạnh những quan niệm tam giáo quen thuộc của thời Minh. Còn bảo đây là một bản mật sớ chính trị được mã hóa thì phải có chứng cứ khác mạnh hơn.

Sức hay của Tây Du Ký nằm ở chỗ nó không cần mật mã vẫn đã đủ sắc. Hoàng đế phải xuống địa phủ để nghe oan hồn. Giữa triều, một thái sử vẫn dám trái chiếu để tranh luận. Tể tướng bước ra bảo vệ tôn giáo mình tin. Quan Âm giả nghèo vào điện mà không bị trị tội vì thất lễ. Đại pháp hội đang diễn ra vẫn có thể dừng khi người ta nhận ra pháp hiện tại chưa đủ. Còn Huyền Trang chỉ lên đường sau khi tự mình nhận lời. Những cảnh ấy tự thân đã chứa câu hỏi về cách quyền lực nghe lời khác mình.

Trong số đó, thái độ của Thái Tông với Phó Dịch đặc biệt đáng bàn. Tiểu thuyết cuối cùng cho nhà vua đứng về phía Phật sự và còn đặt hình phạt rất nặng đối với người báng Phật. Đây là điểm mà ta không cần ca ngợi. Một minh quân theo nghĩa hôm nay chưa chắc được đo bằng việc trừng trị người phản đối tôn giáo. Chính vì vậy, khi đọc cổ thư, ta phải biết nhận giá trị mà không tô trắng mọi chi tiết của nhân vật.

Phó Dịch nói gay gắt, thậm chí dùng ngôn ngữ khinh miệt tôn giáo ngoại lai. Tiêu Vũ cũng đáp bằng ý muốn nghiêm trị người phủ nhận Phật là bậc thánh. Cả hai bên đều có thể đẩy tranh luận sang trừng phạt. Giữa cảnh ấy, điều đáng học không nằm ở bên nào thắng bằng quyền lực, mà ở việc câu hỏi của Phó Dịch vẫn được lưu nguyên trong văn bản. Nhà văn không xóa tiếng phản bác để Phật pháp bước lên sân khấu một cách sạch sẽ.

Văn chương lớn thường có khả năng giữ lại tiếng nói gây khó chịu. Nhờ vậy, người đọc biết rằng một quyết định trọng đại đã từng gặp chống đối. Nếu chỉ còn lời tán thành, lựa chọn của Thái Tông sẽ nhẹ đi. Có Phó Dịch đứng đó, chuyện mở Thủy Lục đại hội trở thành quyết định sau tranh biện, dù cách xử lý cuối cùng vẫn mang dấu ấn khắc nghiệt của thời đại và của tiểu thuyết.

Quan Âm cũng không tới ngay từ đầu để dập cuộc tranh luận bằng thần lực. Bồ Tát chờ cho triều đình tuyển đàn chủ, chờ đại hội khai diễn, rồi mới chen vào khi nghe nội dung đang giảng. Cách dàn cảnh ấy khiến Đại Thừa xuất hiện như bước kế tiếp sau khi cõi người đã tự làm phần việc của mình. Nếu Thái Tông chưa sửa việc, chưa mở hội, chưa tuyển tăng, Huyền Trang cũng chưa có vị trí để được nhận ra trước toàn triều.

Điều này giúp ta sửa một cách hiểu khác: dường như Như Lai chỉ cần nói một câu là Đại Đường phải răm rắp đi lấy kinh. Trong thực tế cốt truyện, ý chỉ từ Linh Sơn phải đi qua Quan Âm, qua việc tìm người, qua triều đình, qua pháp hội, qua một cuộc hiển thánh, rồi cuối cùng vẫn cần Huyền Trang tự bước ra nhận lời. Một kế hoạch ở trời muốn thành hành động dưới đất phải đi qua rất nhiều ý chí khác nhau.

Đường Thái Tông vì thế quan trọng ở khả năng tiếp nhận. Ông không sáng tạo Đại Thừa kinh, không biết đường Tây Thiên, cũng không đủ sức thay Huyền Trang vượt tám mươi mốt nạn. Thứ ông làm là nhận ra nhu cầu, cấp danh nghĩa, tài lực, văn thư và lời ủy thác. Trong trị quốc, có những người không trực tiếp làm ra tri thức nhưng quyết định việc tri thức ấy có được tìm kiếm, bảo trợ và mang về hay không.

Hình ảnh này khiến câu chuyện gần với đời sống hơn ta tưởng. Một người đứng đầu gia đình, một người dẫn dắt học trò, một người quản một cơ nghiệp, đôi khi không cần giỏi hơn tất cả những người dưới mình. Điều khó hơn là biết khi nào kiến thức đang có chưa đủ, biết nghe người phản bác, biết chọn người có đức và khả năng, rồi trao cho họ phương tiện để đi tìm câu trả lời. Làm sai ở mắt xích ấy, người tài có thể vẫn đứng trong sân mà chẳng bao giờ lên đường.

Nhưng Tây Du Ký cũng cảnh báo một mặt khác của sự bảo trợ. Khi Huyền Trang nhận quá nhiều ân sủng, ông nói mình phải tận trung báo quốc. Ân có thể sinh nghĩa, nghĩa lại sinh trách nhiệm. Mối dây này cao đẹp khi người ban ân hướng về việc chung. Nó trở nên nguy hiểm nếu người có quyền dùng ân để biến con người thành công cụ riêng. Truyện chưa đi theo hướng ấy ở Thái Tông, nhưng câu chữ đủ để người đọc nhận ra sức nặng của ơn vua.

Huyền Trang tự cân bằng nó bằng lời thệ trước Phật. Ông không chỉ nói đi vì vua. Ông nói không lấy được chân kinh thì chết cũng không về. Mục tiêu được đặt cao hơn sự vừa lòng của một cá nhân. Khi lý tưởng và nghĩa vụ cùng chỉ một hướng, ông có thể lên đường. Sau này gặp vô số nước khác, tờ thông quan văn điệp của Đại Đường giúp ông đi qua cửa quan, nhưng thứ giữ ông không quay về giữa chừng vẫn là lời nguyện của chính mình.

Vì sao chuyến thỉnh kinh cần bắt đầu từ Trường An?

Thế nên nếu tìm chủ thể của hành trình, ta sẽ gặp nhiều tầng. Nhu cầu truyền kinh bắt đầu từ Như Lai. Quan Âm nhận phần tổ chức ở cõi thần. Sang đến Đông Thổ, Thái Tông biến nhu cầu ấy thành quốc mệnh. Người trực tiếp nhận lời là Huyền Trang. Còn Ngộ Không, Bát Giới và Sa Tăng giúp đoàn thỉnh kinh sống sót qua hiểm nạn. Một bộ truyện lớn hiếm khi chỉ có một bàn tay làm tất cả.

Tuy nhiên, đoạn Đường Thái Tông vẫn xứng đáng được đọc như phần mở khóa của toàn bộ Tây hành. Bởi trước khi Tôn Ngộ Không vung gậy đánh yêu, tiểu thuyết đã hỏi một câu khác: người ở trên ngai có dám thay đổi gì sau khi nhìn thấy hậu quả của chính thế giới mình cai trị? Nếu câu trả lời chỉ là dựng đàn cầu phúc cho bản thân, câu chuyện sẽ rất nông. Nhưng Thái Tông trong truyện đã đi vào nhà ngục, cung cấm, việc cứu cô quả, món nợ, cuộc tranh luận và cuối cùng là chuyện cầu kinh.

Cũng vì vậy, chữ cách mạng nếu dùng cho nhân vật này nên hiểu theo nghĩa tự đổi mệnh lệnh và cách hành xử, chứ đừng gán cho nó nội hàm chính trị của thời hiện đại. Thái Tông không lật đổ trật tự Đại Đường sau khi hoàn hồn. Ông cố sửa phần bất thiện trong chính trật tự mà mình đang đứng đầu. Với người có quyền, phá sạch cái cũ đôi khi còn dễ hơn thừa nhận những oan trái do chính trật tự mình nắm giữ tạo ra, rồi chịu sửa từ bên trong.

Nhìn lại cuộc tranh Phó Dịch và Tiêu Vũ, ta còn thấy một ý nữa. Phó Dịch đặt sinh tử vào tự nhiên và quyền thưởng phạt vào nhân chủ. Tiêu Vũ đặt trọng tâm vào sức khuyến thiện của Phật pháp. Thái Tông trong phần trước lại hành động như thể cả hai đều chạm vào một nửa vấn đề: việc dương gian phải do vua xử, nhưng lòng người và nỗi sợ thiện ác còn cần một tầng giáo hóa sâu hơn.

Đây có lẽ là tinh thần tam giáo mà tiểu thuyết thường vận dụng. Nho gia giữ cương thường và trách nhiệm nhập thế. Đạo gia cung cấp một kho ngôn ngữ về tự nhiên, tu dưỡng, thần tiên và thuật số. Phật giáo đưa vào nhân quả, luân hồi, từ bi, giải thoát. Tây Du Ký mượn cả ba, đôi khi để họ tranh nhau, đôi khi để họ cùng xuất hiện trong một câu. Cố ép toàn bộ bộ truyện thành tuyên ngôn chỉ của một nhà thường sẽ bỏ mất độ giàu ấy.

Ngay Hóa Sinh tự đã cho ta một ví dụ. Quan Âm nói về Đại Thừa bằng ngôn ngữ Phật, lại dùng cụm gần với Lão Tử để chê giới hạn của pháp đang giảng. Thái Tông nghe xong vẫn là một hoàng đế cai trị bằng triều nghi, quan chức, luật lệ và văn thư. Huyền Trang vừa phát nguyện tôn giáo vừa nói tận trung báo quốc. Mọi ranh giới đều có, nhưng chúng thấm qua nhau.

Đọc như vậy, ta không cần hạ thấp những kinh Huyền Trang đang giảng để làm Đại Thừa cao lên. Cũng không cần biến Tiểu Thừa thành biểu tượng của văn nghệ thấp kém. Trong cốt truyện, vai trò của đoạn này là cho thấy một tri thức đang dùng có giới hạn trước mục tiêu mới. Giới hạn ấy được chỉ ra, người đang giảng thừa nhận mình chưa biết, và chuyến đi bắt đầu từ chính lời thừa nhận đó.

Huyền Trang nghe Quan Âm hỏi, không cố giữ thể diện đàn chủ. Ông nhảy xuống đài, chắp tay nhận rằng những tăng nhân trước mắt đều chỉ giảng pháp mình biết, chưa rõ Đại Thừa ra sao, xin chỉ giáo. Đây là một phản ứng rất đẹp. Người vừa được phong chức cao trong tăng đoàn, trước mặt nghìn tăng và cả triều đình, vẫn có thể nói mình chưa biết.

Thái Tông cũng phản ứng tương tự ở tầng quyền lực. Khi nghe có pháp cao hơn, ông không bênh đại hội do chính mình ra lệnh tổ chức. Hai người một vua một tăng gặp nhau ở cùng một điểm: khả năng thừa nhận cái đang có chưa đủ. Có lẽ chính khả năng thừa nhận chỗ chưa đủ đã khiến họ có thể thành huynh đệ trong nghi thức của truyện, chứ không chỉ nhờ một câu cao hứng trước khi lên đường.

Đến cuối cùng, nhúm đất trong chén rượu đưa toàn bộ câu chuyện trở lại mặt đất. Sau địa phủ, pháp hội, thần tích, cà sa sáng rực và lời kệ từ trời, nhà vua không trao cho Huyền Trang một bài diễn thuyết dài. Ông bỏ đất quê vào chén và dặn nhớ quê nhà. Người lên đường tìm điều cao xa vẫn phải nhớ nơi mình sẽ mang nó về.

Nếu ta đem hình ảnh ấy trở lại câu của Thôi phán quan ở đầu bài, ý nghĩa càng rõ. Chân kinh có thể ở mười vạn tám nghìn dặm phía Tây, nhưng tiếng oán mà nó được kỳ vọng hóa giải lại vang lên từ chính cõi người phía Đông. Muốn cầu một pháp lớn, trước hết phải biết mình đang thiếu gì. Muốn nói chuyện thái bình, trước hết phải nghe được người đang oán điều gì.

Đường Thái Tông của Tây Du Ký không hoàn hảo. Ông có những quyết định khắc nghiệt, có lúc tin vào thần dị vì chính mình đã trải qua thần dị, có những hành vi chỉ thuộc quy ước của tiểu thuyết cổ. Nhưng nhân vật này có một phẩm chất làm cả đoạn truyện chuyển động: sau khi thấy một vấn đề, ông hành động. Biết việc cũ chưa đủ, ông dám đổi. Cần người đi xa, ông chọn người rồi trao quyền. Trước vật thuộc về người khác, ông vẫn dè chừng tiếng cưỡng lấy. Còn món nợ vay ở nơi khó ai kiểm chứng, ông vẫn tìm cách trả.

Vì thế, gọi ông là người bật chốt cho hành trình thỉnh kinh có lẽ chính xác hơn gọi ông là nhân vật chính bí mật của toàn bộ Tây Du Ký. Nhà vua không đi hết con đường, nhưng ông làm cho con đường từ một ý chỉ của Linh Sơn trở thành một lời hẹn của Đông Thổ. Sau ông, Huyền Trang mới có thể mang quốc thư ra cửa quan. Sau Huyền Trang, Ngộ Không mới có một sư phụ để bảo hộ. Từ một quyết định trong điện Trường An, tám mươi mốt nạn mới thật sự có lý do để bắt đầu.

Và điều còn lại cho người đọc hôm nay chưa chắc nằm ở chuyện nên tin Phật nhiều hơn, theo Đạo nhiều hơn hay đứng về lời Phó Dịch. Giá trị bền hơn là thái độ đối với trách nhiệm. Oán từ đâu thì tìm đến tận nguồn. Món nợ đã nhận thì phải trả. Điều chưa biết nên được thừa nhận là chưa biết. Gặp người giỏi hơn, hãy biết giao việc. Còn phương pháp đã lộ giới hạn thì nên dám dừng lại để tìm cách khác. Những việc ấy nghe giản dị, nhưng người càng ở vị trí cao càng khó làm.

Thời lượng của Cổ Kim Thư Quán đến đây cũng vừa khép lại. Nếu câu chuyện về Đường Thái Tông, Phó Dịch, Quan Âm và Huyền Trang khiến quý vị nhìn đoạn mở đầu cuộc thỉnh kinh bằng một ánh mắt khác, quý vị có thể để lại bình luận về chi tiết mình thấy đáng nhớ nhất. Một lượt thích, một lần chia sẻ với người cùng yêu cổ thư, hay việc theo dõi kênh đều là cách giúp những cuộc đọc dài như thế này còn được tiếp tục.

Hẹn gặp lại quý vị trong chương sau.